DILI, STLTIMORLESTE.com – Governu Japaun liu husi nia Embaixada iha Timor Leste (TL) neebe lidera husi Embaixador Japaun ba TL, Yamamoto Yasushi, realiza resepsaun hodi komemora loron moris ba dala-66 husi Majestade Imperadór NARUHITO husi Japaun.
Serimonia resepsaun neebe halao iha Embaixada Japaun, Pantai Kelapa, Dili, Segunda (2/3/2026), partisipa husi Prezidente Republika, Jose Ramos Horta, eis Primeiru Ministru, Mari Alkatiri, eis Primeiru Ministru, Rui Maria de Araujo, membru IX Governu Konstitusional, membru Parlamentu Nasional, Korpu diplomatiku sira iha TL.
Prezidente Republika, Jose Ramos Horta liuhusi nia diskursu hatoo parabens no dezeju sira ba saúde, serenidade no moris naruk ba Majestade Imperiál. Espera katak Imperadór NARUHITU kontinua atu personifika valór sira haraik-an nian, servisu públiku no ligasaun umana neebé inspira respeitu no admirasaun. Ninia ukun, neebé hahú iha 2019, simboliza kontinuidade, estabilidade no dedikasaun ba moris-diak povu Japaun nian.
“Hau rai ho partikulár apresu memória hau-nia enkontru ho Sua Majestade iha Tókiu, antes nia sae ba Tronu Krisântemu. Hau sente impresionadu tebes ho nia kordialidade, simplisidade no vizaun umanista,” dehan Horta.
Xefi Estadu nee hatete katak TL no Japaun partilla valór fundamentál: demokrasia, estadu direitu, respeitu ba direitus umanus, dame no kooperasaun internasionál.
“Tinan ida-nee ita hakbesik ba tinan 24 hosi estabelesimentu formál relasaun diplomátika sira entre ita-nia nasaun rua. Durante kuaze dékada rua ho balun nee, Japaun sai nuudar parseiru neebé konstante, konfiável no jenerozu iha dezenvolvimentu nasionál TL nian,” tenik Horta.
Prezidente Horta rekonhese katak husi tinan dahuluk TL nia independénsia, Japaun halao knaar importante hodi fó apoiu ba estabilizasaun institusionál, konsolidasaun dame no fortalesimentu kapasidade sira Estadu Timorense—kontributu sira neebé sai nafatin fatuk-inan ba TL nia istória kontemporánea.
“Ami agradese, liuliu, ba Japaun nia apoiu kontinuadu ba TL nia prosesu adezaun ba ASEAN, no mós kooperasaun téknika no institusionál neebé haforsa ona ita-nia kapasidade nasionál sira, inklui liuhosi Ajénsia Kooperasaun Internasionál Japaun (JICA), neebé nia servisu sai krusiál iha formasaun pesoál timoroan sira no transferénsia konhesimentu tékniku no administrativu,” dehan Horta.
Prezidente Horta hatete, iha ninia vizita ofisiál ba Japaun entre loron 21 no 29 fulan-agostu tinan 2025, iha jantar ho Primeiru-Ministru Shigeru Ishiba, marka momentu signifikativu ida iha konsolidasaun parseria estratéjika ida neebé foka ba dezenvolvimentu ekonómiku, enerjia renovável no seguransa rejionál.
“Entre rezultadu prátiku sira neebé alkansa, hau destaka progresu projetu estaleiru naval Tsuneishi Shipbuilding iha Manatuto, neebé prevee kriasaun empregu liu 4,000 no formasaun ba enjeñeiru timor-oan sira iha Japaun. Reafirma mós apoiu estratéjiku Japaun nian ba modernizasaun RTTL no dezenvolvimentu kampu gás Greater Sunrise nian, projetu estruturante sira ba ita-nia futuru ekonómiku,” katak Horta.
Prezidente Horta afirma iha ámbitu kooperasaun bilaterál no rejionál, Japaun reitera ninia kompromisu ba kapasitasaun rekursu umanu liuhosi programa bolsa estudu foun sira, inklui JDS, nunee mós haruka traballadór timor-oan sira neebé kualifikadu ba Japaun.
Prezidente Horta mos dehan kooperasaun iha materia seguransa liuhosi kuadru Asisténsia Ofisiál ba Seguransa (OSA) mós hametin, no repete filafali apoiu firme Japaun nian ba TL nia integrasaun tomak iha ASEAN, hodi konsolida nasaun TL nuudar parseiru ida neebé estável no konfiável iha Sudeste Aziátiku.
Kona ba kooperasaun iha area prioridade sira, Prezidente Horta hatete, parseira entre TL no Japaun kontinua aprofunda iha domíniu estratéjiku oioin.
Iha saúde no infraestrutura, apoiu Japaun nian hodi hametin Hospitál Nasionál Guido Valadares (HNGV) no projetu estruturante sira seluk hatudu kompromisu klaru ba populasaun TL nia moris-diak.
Iha dezenvolvimentu marítimu no industriál, projetu sira konstrusaun ró nian (husi Tsuneishi Shipbuilding) no formasaun téknika reprezenta investimentu ekonómiku sustentável, transferénsia koñesimentu no kriasaun empregu kualifikadu ba juventude Timor-oan sira.
“Nuudar nasaun illa rua neebé liga hosi Oseanu Pasífiku neebé luan, ita fahe responsabilidade komún ida hodi promove seguransa marítima, ekonomia azul no jestaun sustentável ba ita-nia rekursu tasi nian,” hatete Horta.
Iha setór enerjia renovável, sentrál solar Manatuto, neebé harii hosi konsórsiu franko-japonés entre EDF no Itochu Corporation, reprezenta marku importante ida iha tranzisaun enerjétika TL nian.
“Projetu ida-nee reforsa ami-nia kapasidade ba produsaun enerjia moos, kontribui ba hamenus dependénsia ba kombustível fósil sira no hatudu ami-nia kompromisu fahe ba modelu dezenvolvimentu ida neebé sustentável no responsavel ba ambiente,” tenik Horta.
Iha jestaun dezastre no reziliénsia klimátika, Japaun nia esperiénsia kona-ba prevensaun no responde ba dezastre naturál sira hanesan referénsia mundiál no área kooperasaun ida neebé iha relevánsia boot ba TL.
Iha edukasaun no formasaun profisionál, númeru estudante no estajiáriu timor-oan sira neebé aumenta iha Japaun simboliza ponte moris ida entre povu TL, hodi promove interkámbiu kulturál, inovasaun no fortalesimentu institusionál.
“Joven sira-nee fila mai TL lori ho sira dixiplina, koñesimentu tékniku no valór sira perseveransa nian—espíritu Gaman nian, abilidade Japaun nian neebé notável atu hasoru adversidade ho dignidade no determinasaun,” sublinha Horta.
Iha kontestu internasionál, TL reafirma ninia kompromisu atu aprofunda kooperasaun bilaterál ho Japaun, habelar oportunidade ba investimentu, interkámbiu akadémiku, dezenvolvimentu sustentável no kolaborasaun multilaterál.
“Hau mós sente onradu atu informa ba ita-boot sira katak hau sei halo viajen fali ba Japaun iha tinan ida-nee hodi partisipa iha eventu internasionál importante rua iha Tókiu: The Nippon Foundations Island States Ocean Summit, hosi loron 3-4 fulan-juñu tinan 2026, promove hosi The Nippon Foundation, no Future of Asia Forum nian, hosi loron 10-11 fulan-juñu, tinan 2026, neebé organiza hosi Nikkei Inc,” dehan Horta.
Ba komunidade Japoneza neebé hela iha TL, Prezidente Horta hatoo apresiasaun ba sira nia kontribuisaun folin-boot ba eskola sira, ospitál sira, empreza no projetu dezenvolvimentu sira, reforsa loroloron lasu umanu sira entre ita-nia nasaun rua.
“Atu amizade entre TL no Japaun buras nafatin, sustenta ho respeitu mútuo no vizaun komún ba dame no prosperidade. Husik hau konklui hodi espresa, dala ida tan: Tenno Heika no Otanjoubi Omedetou Gozaimasu. Ksolok loron moris ba Sua Majestade, Imperadór NARUHITO. Mai ita foti ita-nia kopu ba saúde, ksolok no vida naruk Sua Majestade Imperiál nian — no ba amizade duradoura entre Timor-Leste no Japaun,” hatete Horta.
Entretantu, Embaixador Japaun iha TL, Yamamoto Yasushi iha nia diskursu hatoo ksolok boot atu simu parsipante sira hotu iha resepsaun loron nasionál Japaun nian.
“Hau hakarak hahú hau-nia diskursu hodi hatoo hau-nia agradesimentu sinseru ba Sua Exelénsia Prezidente Dr. Jose Ramos-Horta tanba grasa okaziaun ida-nee iha kalan nee, no kontinua fó apoiu ba relasaun kordiál entre Japaun no TL,” dehan Embaixador Yamamoto.
Nia dehan, sira nia majestade sira imperadór no imperatriz sempre reza ba moris-diak povu Japaun nian no povu mundu nian, liuliu ba dame mundiál no preokupa ho vítima sira hosi dezastre naturál sira no sira neebé serbisu iha liña oin hodi fó tulun tantu iha rai-laran no iha rai-liur. Majestade maka símbolu estadu nian, no unidade povu Japaun nian.
“Hau aprezenta ona Kredensiál ba Sua Exelénsia Prezidente Ramos-Horta iha fulan rua liubá iha loron 9 fulan Janeiru. Ida-nee mak hau-nia resepsaun loron nasionál dahuluk neebé sai uma-nain iha nee iha TL,” hatete Embaixador Yamamoto.
Diplomata senior Japaun nian nee informa katak foin lalais nee nia hahú nia kargu, maibé felizmente nia iha ona sasán folin-boot tolu antes nia too.
“Hau-nia rikusoin dahuluk mak istória riku kona-ba amizade no kooperasaun neebé ita-nia antesesór sira harii beibeik tantu iha Japaun no iha TL durante kuartu sékulu ida dezde TL restaura nia independénsia,” katak nia.
Nuudar rezultadu, iha TL tomak, inklui área foho no remota sira, iha ona projetu lubuk ida neebé hetan apoiu hosi Japaun iha infraestrutura, diversifikasaun ekonómika inklui agrikultura no peska, redusaun risku dezastre, transformasaun verde, governasaun, dezenvolvimentu rekursu umanu, no mós iha edukasaun, no saúde.
“Hau nia rikusoin daruak maka ita-nia nasaun rua nee hetan ona istória amizade no kooperasaun nian no hadia ita-nia relasaun ba Parseria Komprensivu iha 2023. Iha Agostu iha tinan kotuk, Primeiru-Ministru Japaun iha tempu neebá no Sua Exelénsia Prezidente konfirma sira-nia kompromisu atu hametin liután parseria abranjente. Hau fiar katak kompromisu makaas hosi líder sira sei kontinua sai hanesan katalizadór ba ita-nia parseria neebé sólidu,” hatete Embaixador Yamamato.
Nia haktuir tan katak númeru aumenta ba beibeik hosi empreza, ONG no indivídu Japaun nian halao hela dezafiu foun sira iha TL. Entre parseiru sira-nee, reprezentante sira hosi Frontline, Parcic, Peace Winds Japan, Tsuneishi Timor Shipbuilding, no Wakachiku Construction, sei aprezenta sira nia atividade, servisu no produtu sira iha kabina sira PR nian ohin. Favor ida vizita sira iha Salaun Multiuzu hafoin serimónia ida-nee.
“Rikusoin datoluk neebé hau iha maka jerasaun foun iha ita-nia nasaun rua, neebé mosu atu lori konfiansa entre ita ba futuru. Liu-liu, hau sente futuru neebé nabilan ba TL, nakonu ho enerjia juvenil. Foin semana kotuk, hau sai uma-nain ba Resepsaun Alumni Japaun nian iha nee iha ami nia Embaixada. Too ohin loron, maizumenus timoroan nain 130 mak estuda ona iha Japaun ba tempu naruk no tinan ida nee joven timoroan nain 15 seluk sei ba Japaun hodi kontinua ensinu superiór,” tenik nia.
Nia mos dehan, adisionalmente, iha fulan Setembru nee sei haree Jogu Aziátiku ba dala 20 no Jogu Para Aziátiku ba dala 5 iha Nagoya, Prefeitura Aichi, Japaun, ho atleta sira neebé partisipa hosi nasaun no rejiaun 45, inklui TL. Enkoraja tebes atu haree ligasaun sira iha área oioin inklui desportu entre foin-sae sira, neebé sei forma futuru, sai metin liután.
“Hau iha konfiansa katak amizade no kooperasaun entre ita-nia nasaun rua sei klean liután,” katak Embaixador Yamamoto.
(mik/ger)







