DILI, STLTIMORLESTE.com – Autoridade Maritima Nasional (AMN) hetan apoiu husi United Nation Office on Drugs and Crime (UNODC) hahu abertura formasaun Maritime Domain Awareness (MDA) Analytical Training neebe involve ministeriu haat, oinsa analiza klean deteta roo iha tasi.
“Foku importante liu husi kursu ida nee atu sira bele aprende oinsa sira bele deteta roo iha tasi no bele klasifika roo nee ilegal ka roo nee kargo nian ka roo tula mina nian ka roo pasajeiru nian, nunee sira bele analiza klean liu tan”, hatete Diretor Autoridade Maritima Nasional (AMN), Komodoro Higinio das Neves hatete ba jornalista sira iha Novu Turizmu, Segunda (09/03/2026).
Nia dehan, kursu refere partipa husi ema nain 25, kompostu husi Ministeriu Transporte no Telekomunikasaun, Ministeriu Agrikultura Peskas, Pekuaria e Floresta no AMN no Ministeriu Interior no Ministeriu Finansas inklui no SNI, sira neebe tama iha sistema AMN nian.
Nunee, komandante Komponente Naval nee konsidera kursu refere mais avansadu oituan, atu sira bele analiza klean liu roo sira neebe agora daudaun instala iha Centru Operasaun Maritima iha Hera nian.
“Ida nee aumenta sira nia konhesimentu oinsa bele foti data ba kada roo neebe mak sirkula iha tasi laran, kursu nee apoiu husi UNODC. Kursu nee importante liu ba ita Timor hanesan nasaun ida neebe foin mak hahu iha difikuldade oin-oin, entaun ida nee ajuda ita para deteta roo liu-liu ba fatin neebe mak ema halo atividade ilegal,” nia informa.
Nia hatutan, kursu refere laos foin mak hahu, maibe antes nee realiza dala barak ona iha Timor Leste. Tanba nee kursu nee oinsa hasae sira nia konhesimentu deteta roo iha tasi, maibe ita seidauk iha roo iha kapasidade hodi bele hapara atividade ilegal sira.
“Hau hakara imi hotu iha estadia produtivu iha nee, no atu ita hetan susesu boot iha programa no objetivu sira neebe ita mak hasoru. Imi nian prezensa iha loron nee hatudu komitmentu forte husi instituisaun marítima nasional Timor Leste atu forteleza kooperasaun no hasoru ameasa marítimu sira, enkuantu reforsa seguransa marítima iha tasi ita nian,” nia deklara.
Nia hatutan, kursu nee parte husi kontribuisaun Timor Leste ba esforsus nasional no internasional atu hadi’a Maritime Domain Awareness (MDA), prevene piratia no kombate atividade ilegal sira neebe ameasa seguransa navigasaun iha tasi Timor no tasi seluk.
Nunee, nia hatoo apresia boot UNODC ba sira nian apoiu kontinua iha konstrusaun kapasidade seguransa marítima.
“Hanesan ita hatene, krime maritima mak proibidu tuir Lei Penal Timor Leste inklui pirateria, piskaria ilegal, droga, arma no trafikasaun umana. Iha tempu hanesan, ameasa foun sira hanesan ataka siber, veíklu rai-laran, no estragus ambiente mos hamou desafiu boot ba seguransa tasi nian. Problema sira nee laos de’it ameasa seguransa, maibé mos afeta dezenvolvimentu ekonomia maritima no inisiativa ekonomia azul sustentavel,” katak nia.
Nunee, liu husi treinamentu kursu refere atu hadia abilidade iha monitorizasaun, partilha no uza informasaun maritima. Konstrui sistema nasional forte ba partilha informasaun, hamutuk ho kooperasaun diak ho vizinho sira, sei ajuda ami responde ba insidente maritima lalais no efetivamente.
“Hau enkoraja ita boot sira hotu atu tama ativu iha diskusaun hotu, fali esperiensia no servu hamutuk atu hetan solusaun pratika. Ita sei labele hamluk katak esforsu sira atu hadia Konsiensia Dominiu Maritima (MDA) laos de’it ba seguransa maibé mos atu maximiza potencial sustentavel ekonomia maritima ba prosperidade nasaun,” nia afirma.
(jen)







