Angelica Rangel: KAK Laiha “Nehan” ba Koruptor

Foto: Espesial

DILI, STLTIMORLESTE.com – Deputada husi Bankada Partidu Frente de Revolusionariu Timor Leste Independente (FRETILIN), Maria Angelica Rangel da Cruz kestiona servisu Komisariu Komisaun Anti Korrupsaun (KAK) neebe halao ninia knaar durante nee laiha “nehan” alias la barani ba koruptor sira.

Kestaun nee levanta husi Deputada Bankada FRETILIN, Maria Angelica Rangel da Cruz iha uma fukun Parlamentu Nasional (PN) liu husi plenaria ho Komisariu Komisaun Anti Korrupsaun (KAK), Rui Pereira ho Membru Parlamentu Nasional iha ambitu aprezenta relatoriu husi KAK tinan 2025 iha Parlamentu Nasional, neebe prezide husi Prezidente Parlamentu Nasional Ezersisiu atual Visi Prezidente Parlamentu Nasional, Deputadu Duarte Nunes iha uma fukun Parlamentu Nasional, Segunda (13/04/2026).

“Relatoriu neebe maka ita boot Komisariu KAK mai hatoo ba ami iha Parlamentu Nasional nee, hau konsidera relatoriu administrativamente no relatoriu orsamentu sira nee mos ami sei haree iha relatoriu 4 trimestral nian neebe mak agora iha Parlamentu atu halo diskusaun, ba hau la iha problema, hau nia preokupasaun maka nee, Durante ita boot sira nia mandatu nee, kazu sira neebe halo investigasaun ba dijitentes estadu ba nia uma nee, nomos iha kazu relatoriu sira nee, ema boot balun mos iha laran, liu-liu kazu brankamentu sira neebe iha lei fo mandatu ba ita boot sira atu haree. Durante mandatu tinan rua, keixa neebe iha indisus korrupsaun, tuir ami nia haree nakonu ho koor politiku ou oklu politiku nian, hau iha ezemplu ida, adjuntu Komisariu KAK sira, ba halo investigasaun iha terenu, ezemplu kazu Prezidente Autoridade Munisipiu Aileu no Sekretariu Estadu Formasaun Profesional no Empregu (SEFOPE), tanba haree husi koor politiku deit, depois kazu sira nee nanok tiha deit, lahatene hatama iha Ministeriu Publiku maka la prosesa ka oinsa, kazu foin lalais, ba halo kapturasaun ba adjuntu Timor Gap, derpenti deit kazu sira nee lakon tiha deit, tanba nee ami konsidera serbisu KAK la iha nehan atu dudu prosesu kazu sira nee too final hodi hetan justisa,” afirma nia.

Iha biban nee, Komisariu Komisaun Anti Korrupsaun (KAK) Rui Perreira dos Santos aprezenta relatoriu atividades neebe halao ona iha tinan 2025.

“Ohin ba dala rua, ami Komisariu KAK ho ekipa mai iha uma fukun Parlamentu Nasional hodi hatoo relatoriu anual tinan 2025 nian tuir lei haruka. Iha tinan 2025 KAK iha implementasaun planu estratejiku, kontinua halao mandatu institusional no komitmentu atu prevene no kombate krime korupsaun liu husi abordazen integradu, medida prevensaun, sensibilizasaun publika no investigasaun kriminal,” dehan Komisariu KAK, Rui Perreira dos Santos.

Nia haktuir tan katak, iha tinan 2025, KAK organiza ninia atividades liu husi programa prinsipal 2 mak hases ba justisa no funsionamentu no dezenvolvimentu institusional ho sub-programa 6, no atividades hamutuk 22. Implementasaun programa sira nee, ninia objetivu prinsipal maka hasae konfiansa publiku ba Sistema justisa, hametin prinsipiu no valor sira anti korupsaun nian, iha administrasaun publika no hasae kapasidade institusional KAK ninian hodi halao ninia mandatu ho efetivu, atu kontribui ba governasaun neebe diak.

Nia dehan, iha area prevensaun korrupsaun, KAK atinji progresu importante iha Dezenvolvimentu Estratejia Nasional Anti Korrupsaun (ENAK) ho envolvimentu institusional estadu, Sosiedade Civil no parseiru institusional sira. Prosesu ida nee, envolve konsultasaun nasional no diskusaun sektorial ho partisipasaun stakeholder sira, hodi formula dokumentus estratejiku neebe sai orientasaun nasional ba esforsu prevene no kombate korrupsaun iha Timor Leste (TL).

Nia hatutan, KAK kontinua realiza estudu no avaliasaun risku korrupsaun, iha institusional publiku 6, hodi identifika vurnerabilidade risku korupsaun no hatoo rekomendasaun ba hadia Sistema jestaun no hatoo rekursu estadu nian neebe transparante no akuntabilidade.

Alende nee, halo ona koordenasaun kona ba auto implementasaun KAK, siklu da ruak nian neebe too ona faze sumariu ezekutivu no nia andamentu ba faze relatoriu final ninian.

Ba deklarasaun bens no interese kontinua hametin mekanizmu transparansia, ba ajente publiku sira, durante tinan 2025 KAK konsege rejista deklarasaun riku soin ba ajente publiku sira, hamutuk 10.972, aplikasaun ba infrator sira hamutuk 2.398, ho total valor Koima, US$ 303.628,38.

Nia akresenta, KAK mos halo verifikasaun ba deklarantes sira, ho prosesu formal hodi notifika deklarante 170, hodi hadia sira nia deklarasaun no halo verifikasaun auditoria ba deklarante nain 44 nia deklarasaun. Iha area monitorizasaun no inspeksaun ba implementasaun rekursu estadu, KAK halo inspesaun ba projetu infraestrutura publiku hamutuk 86 iha teritoriu nasional tomak.

Husi atividades hirak nee, identifika projetu 25 ho problema tekniku no administrativu neebe bele kria vunerabilidade ba korupsaun no projetu 15 ho indiskrimi korrupsaun neebe rekomenda ona ba iha Serbisu Investigasaun Kriminal KAK nian, hodi kontinua prosesu avarigasaun, iha nee kazu 4 maka tama ona iha faze inkeritu.

Nia haktuir tan katak, esforsu no edukasaun KAK kontinua sai parte importante, iha estratejia prevensaun KAK iha tinan 2025, kontinua halo atividades sensibilizasaun iha setor publiku, setor edukasional no grupu kategorial sira iha munisipu 9 ho total partisipasaun 7.923 ho atividades nee foka ba hasae konhesimentu kona ba impaktu korupsaun no enkoraja partisipasaun publiku iha esforsu prevensaun no denunsia krime korupsaun.

Iha area Kriminal, KAK simu keixa hamutuk 93 relasiona ho indisus korupsaun. Husi prosesu averigasaun neebe realiza informasaun balun hetan indis krime no kontinua prosesa auto partispasaun ba iha ministeriu publiku hamutuk kazu 18. Durante tinan ida nee, KAK mos halo investigasaun ba kazu korupsaun hamutuk 51 neebe delega husi Ministeriu Publiku, tantu kazu pendenti, la konsege finaliza investigasaun iha tinan 2024 hamutuk 12 no kazu foun iha tinan 2025, hamutuk kazu 39 no konsege finaliza relatoriu investigasaun ba kazu 27 neebe submete ona ba iha Ministeriu Publiku hodi kontinua prosesu legal.

Husi numeru kazu neebe finaliza ona, identifika suspeitu hamutuk 58 no sasin neebe maka presta sira nia deklarasaun mai iha KAK, 696 no iha kazu 6 maka rezulta prezuizu ba estadu ho valor tuir kalkulasaun KAK, US$ 148.238,40.

Paralelmente KAK kontinua hametin funsionamentu hodi dezenvolve institusional, liu husi dezenvolvimentu planu estratejiku foun KAK tinan 2026-2030. KAK konsege ezekuta ninia orsamentu Jeral Estadu US$1.724.698,11 ho nia prosentajen 90% ho dezenvolve Sistema dijitalizasaun institusionalmente atinji ona 75% no sistema informasaun 25%.

Iha area parseria, kontinua hametin institusional ho parseiru nasional no internasional sira. Tanba nee iha tinan 2025, KAK kontinua nia mandatu ho komitmentu atu hametin Sistema prevensaun korupsaun maske hasoru dezafiu hanesan rekursu no kompleksidade kazu sira, KAK kontinua promove governasaun diak, transparansia no integridade iha administrasaun publiku ba povu TL nia moris diak.

(jos)

Share it :

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *