TLPDP: Labarik Minoridade iha TL Livre Asesu Dijital Online

Foto: STL/Jeniche da Costa

DILI, STLTIMORLESTE.com – Timor Leste Australian Federal Police (TLPD) liu husi Departamentu Justisa Jeràl husi Governu Austrália (Government Attorney General’s Deparment), halibur Governante hamutuk ho PNTL, partisipa iha simpoziu hodi diskute aplikasaun lei no justisa kombate exploitasaun online ba labarik iha Timor Leste (TL).

Nia dehan, Detective Superintendent, Darren Boyd-Skinner esplika, objetivu husi simpòziu ida nee atu halibur governante sira inklui superior sira iha setòr seguransa PNTL nian, hodi haree ba ameasa sibernetika ho dijital sira, tanba iha TL kuaze labarik ho idade minoridade maioria asesu online dijital.

“Ita haree iha TL kuaze labarik ho idade kiik, maioria kaer ona telefone hodi asesu ba iha online dijital, buat hirak nee risku ba labarik sira nia vida. Ita akompanha husi peritu internasionàl sira koalia sai ona katak, utilizasaun telefone ba asesu online dijital, ida nee fasil hetan ameasa barak, ema bele halo explorasaun oin-oin, liu-liu kazu violensia seksual no buat seluk tan,” hatete Ofisial Responsavel TLPDP, Superintendent Darren Boyd-Skinner ba jornalista sira, hafoin partisipa iha simpòziu iha Otèl J.World Metiaut Dili, Tersa (12/05/2026).

Nia esplika, tanba nee mak prezensa TLPDP mai ho programa ida atu reforsa polìsia sira, servisu polisiàl, halo oinsa mak atu hamutuk para bele kria kooperasaun no kolaborasaun diak ida hodi hasoru dezafiu hirak nee.

Nia informa, rai foun hanesan TL nee sempre sai vìtima ka sai objetu ba ema hirak neebe mak hanoin aat, hakarak explora.

Tanba nee mak TLPDP hamutuk ho parseiru sira halo simpòziu ida nee, konvida ema peritus sira husi Amèrika, Austràlia, Inglaterra, Kuala Lumpur, sira koalia sai, halo oinsa atu suporta TL, hodi kombate exploitasaun online ba labarik iha Timor Leste.

“TLPDP kontinua hamutuk ho PNTL, PCIC no sosiedade tomak atu bele infrenta situasaun ida nee,” nia konklui.

Iha fatin hanesan, Segundu Komandante Jerál Polísia Nasionál Timor Leste (PNTL), Komisária Asistente Natercia Eufrásia Soares Martins reforsa, konsidera simpòziu aplikasaun Lei no Justisa ida nee importante tebes ba TL, tanba kondisaun no situasaun atual iha Timor Leste.

“Ita tama iha vulneravel, entaun oinsa mak atu proteza ita ninia labarik sira husi ameasa online, krime abuzu seksual online no mòs sira seluk tan,” nia deklara.

Nia esplika, atividade simpozium ida nee mai husi area oin-oin no sira mos sei halo diskusaun hodi hetan mekanizmu neebe diak para bele uza asegura labarik sira.

“Teknikamente iha Polisia, ita mos konsidera katak ida nee ameasa ba ita nia labarik foin sae sira, labarik sira nee merese ita atu asegura, tanba sira mak futuru jerasaun ba ita nia nasaun nee nian,” nia subliña.

Tuir Komisària nee katak, haree ba dezenvolvimentu teknolojia neebe rapidu teb-tebes, labarik foin sae sira neebe sempre asesu telefone livre iha teritoriu Timor laran tomak.

Nia rekonhese katak, TL sei falta sosializasaun ka edukasaun ba komunidade liu-liu inan-aman sira, oinsa atu kontrola ba ninia oan sira atu asesu ba iha teknolojia liu-liu ba telefone.

“Dala barak ita akompanha realmente, ita nia oan sira nee sira la hatene utiliza media sosial, konsekuensia bainhira sira halimar TikTok, Facebook, bainhira sira atende ema ruma halo komunikasaun sem konhese ema ida nee no la hatene ema nee nia paraderu no objetivu saida mak ema nee halo komunikasaun ho sira, sira komesa husu malu nomor telefone no koalia ho sira, halo gravasaun, halo vidio, too vidio ida neebe lamerese labarik sira halo, entaun sira grava ida nee sai hanesan vidio ida neebe diak teb-tebes ba outor sira nee,” nia esplika.

Tanba nee sukat ba kapasidade iha Instituisaun PNTL, too agora sei hasoru dezafiu, oinsa mak atu kapasita membru PNTL sira para iha kapasidade atu deteta autor krime sira neebe mak utiliza teknolojia hodi fo ameasa ba labarik foin sae sira.

“Hau hanoin simpoziu ida nee mos importante tebes atu fo atensaun ba ita ninia nain ulun sira, oinsa atu haree kona-ba sistema no legalidade ba ita nia lei sira too iha neebe, atu hamosu Lei ida neebe forte para nunee sai hanesan instrumentu legal ba iha ita ninia autor hodi lori autor sira responsabilidade ba ninia aktu sira nee,” nia hakotu.

Nunee mos Ministra Solidariedade Sosiál no Inkluzaun (MSSI), Verónica das Dores agradese boot ba Attorney-General’s Department Governu Austrália, Australian Federal Police (AFP), Timor Leste Police Development Program (TLPDP) tanba organiza simpóziu importante ida nee, no ba sira nia apoiu no parseria kontínua iha area protesaun labarik iha Timor Leste.

“Hau hakarak hatoo agradese ba partisipante sira hotu neebe marka prezensa iha simpóziu importante ida nee. Partisipasaun ita boot sira nian hatudu ita nia kompromisu hamutuk atu proteje labarik sira husi forma hotu-hotu explorasaun no violénsia, liu-liu iha mundu dijital neebe agora dadaun sai parte importante hosi ita ema nia moris loroloron,” katak nia.

Tanba mundu dijitál ohin loron, ema hotu hasoru realidade ida neebe preokupante tebes. Explorasaun no abuzu seksuál online ba labarik sira, ka Online Child Sexual Exploitation and Abuse (CSEA), aumenta lalais iha mundu tomak inklui Timor Leste.

“Ita konsiente katak, teknolojia no asesu ba internet nee fornese oportunidade barak ba edukasaun, komunikasaun по dezenvolvimentu. Maibe hamutuk ho oportunidade sira nee, mosu mos risku barak liu-liu ba ita nia labarik sira. Esplorasaun no abuzu online ba labarik sira nee, ameasa grave ida, neebe afeta laos deit ba labarik no família sira, maibé mos ba seguransa, dignidade no futuru ita nia sosiedade nian. Ita haree hosi relatóriu sira relasiona ho explorasaun seksual online ba labarik sira neebe iha ligasaun ho Timor Leste, hatudu iha aumentu makaas,” nia rekonhese.

Nia koalia, presiza tebes atensaun urjente, kooperasaun forte no asaun koordinadu husi setòr hotu-hotu. Atu hateten katak protesaun ba labarik nee ema hotu nia responsabilidade.

Tuir dadus hosi semestre dahuluk tinan 2025 hatudu katak, iha relatóriu hamutuk 1,500 mak relata kona-ba explorasaun no abuzu seksual ba labarik liuhusi online (CSEA online) neebe atribui ba Timor-Leste. Numeru ida nee laos deit estatístika. Ida nee reprezenta risku real ba seguransa, dignidade no futuru labarik timoroan sira. Relatóriu sira nee mos hatudu katak,materiál abuzu ba labarik, kontinua asesu no distribui online, no ida nee bele kontribui ba prejudika psikolojiku, emosional no sosial ba vítima liuliu ba labarik sira.
Tanba nee, resposta ba CSEA online tenke sai prioridade nasionàl, ida neebe envolve parte hotu-hotu. Governu la bele servisu mesak. Instituisaun ida mesak sei labele rezolve dezafiu ida nee.

“Ba solusaun, prevensaun no resposta efetiva, presiza kolaborasaun forte entre liña ministeriais, autoridade polísia, instituisaun justisa, servisu protesaun sosiál, eskola, komunidade, parseiru dezenvolvimentu no família sira,” nia afirma.

(jen)

Share it :

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *