PM Xanana Rekonhese Setor Justisa Kontinua Hasoru Dezafiu

Primeiru Ministru (PM), Kay Rala Xanana Gusmão. (Foto: Media GPM)

DILI, STLTIMORLESTE.com – Primeiru Ministru (PM), Kay Rala Xanana Gusmão hatete, setor justisa mai too ohin loron sei kontinua hasoru dezafiu.

Xefe Governu nee esplika, bainhira Polícia Científica e de Investigação Criminal (PCIC) ezerse ninia funsoens ho profisionalizmu, dedikasaun no imparsialidade, imi laos deit kontribui ba fortalesimentu PCIC, maibe mos ba konsolidasaun setor justisa, hodi nunee asegura katak, bele salva guarda direitu sidadaun hotu-hotu nian no kumpri deveres síviku ho sosiais.

“Hanesan imi hatene, setor justisa kontinua hasoru dezafius boot, hanesan iha nível formasaun rekursu umanus. Reforma justisa hanesan mos prioridade ida husi IX Governu Konstitusional neebe investe daudaun ona, partikularmente iha formasaun kuadrus ba setòr nee,” Primeiru Ministru (PM)Kay Rala Xanana Gusmão, liu husi nia diskursu iha ambitu partisipa ezistènsia PCIC ba dala 12 iha salaun Multiozu GMN Bebora, Kinta (14/05/2026).

Xanana esplika, bainhira ema hotu koalia konaba dever, la bele haluha katak, dever Estadu nian mak atu garante justisa kumpri nia dezideratu (ka, objetivu), hodi nunee garante respeitu integral ba direitus fundamentais sidadaun tomak nian no ba Estadu Direitu Demokratiku.

Tanba nee Polísia Sientífika no Investigasaun Kriminal hamutuk ho forsa polisiais seluk no orgaun polísia kriminal, inklui autoridade judisiári, iha papel determinante ida iha prosesu konstrusaun Estadu direitu no iha konsolidasaun sira nia instituisaun.

Xefe Governu nee mos lori Governu nia naran hatoo nia rekonhesimentu ho gratidaun ba apoiu neebe durante tinan barak fo ba PCIC husi ita nia parseirus internasionais, liu-liu ba Governu Austrália no ba Polísia Federal Australiana, ba Republika Indonézia, ba kooperasaun vital ho POLRI, ba empeñu husi Estadus Unidus Amérika, Repúblika Popular Xina ho Uniaun Europeia no, espesial ba Portugàl ho nia Polísia Judisiaria.

Koalia konaba reforma Xanana dehan, reforma hirak nee labele impoin ho despaixu ou ho lei. Ezije, liu-liu ba nia susesu, kompromisu ho dedikasan husi ema sira neebe integra instituisaun hirak nee.

“Iha dezafiu barak no kompleksu la halimar, jurídikus, teknolojiku, ambientais no polítiku neebe mundu hasoru, tanba nee mak kada país ho ida-idak nia forsa polisiais tenke prepara an,” PM informa.

Dezafiu sira neebe ezije resposta seleres (ka, lais) no adekuada, neebe so bele garante ho servisu makaas, investimentu iha formasaun kontínua no kooperasaun internasionàl.

“Atu konklui, hau hakarak konvida PCIC atu reflete konaba nia ezisténsia badak nee, no konaba buat sira neebe presiza hadia, laos deit atu forsa nee bele hetan susesu, iha defeza sosiedade, iha integral kumprimentu legalidade demokratika no iha respeitu ba direitu sidadaun nian, maibe mos iha fortalesimentu setor justisa ho dezenvolvimentu ita nia país,” nia deklara.

Maibè Xanana fiar katak PCIC ho orientasaun no apoiu integral husi Ministru Justisa, bele hasoru dezafiu hirak nee.

Iha fatin hanesan, Ministru Justisa Sèrgio Hornai hatete, selebrasaun tinan sanulu-resin-rua hanesan períodu badak iha instituisaun sira-nia istória, maibe ba PCIC, ida nee hanesan dalan ida ba afirmasaun, rigididade teknika no kompromisu ba estadu direitu no buka lia-loos.

“Ita tenke haforsa efikásia no efikasia investigasaun kriminál iha Timor Leste, kódigu optimu husi autoridade judisiáriu sira iha area prosesu kriminál, atu asegura katak evidénsia sientífiku nee hanesan alternativa neebe imposivel ba kualkér akuzasaun,” nia subliña.

Governante nee reafirma, tinan 2026 mak tinan konkretizasaun ba reforma estruturál sira.

“Governu iha vizaun klaru konaba ita-nia justisa kriminál nia architutura no ita iha kompromisu atu ajusta organizasaun no kompeténsia PSIK nian ba dezafiu hirak nee. Iha sentidu ida nee, hau deklara katak ita sei halo tuir medida lejizlativa sira neebe presiza atu asegura, iha termu konkretu, kompeténsia atu investiga krime korrupsaun iha area Justisa, iha termu konkretu, husi Programa Governu Konstitusional IX nian ba Setor Justisa,” nia Informa.

Hatan ba kestuan hirak nee Diretòr PCIC, Vicente Fernandes Brito, rekoñese katrak PCIC iha dezafiu boot, maibè iha mks ninia progresu.

“Ita rekonhese iha progresu lubuk boot ida, maibe iha progresu nee mos ita hasoru dezafiu obstaklu neebe maka ita hetan, hau hanoin obstaklu sira nee natural, tanba PCIC ninia kompetènsia nee kombate krime organizadu trasnasiona,” nia subliña.

Nia dehan, ho obstaklu neebe PCIC hasoru no hola solusaun husi kooperasaun internasionàl no nasionàl.

Nia koalia, liu husi obstaklu hirak nee PCIC mos realiza formasaun espesializada ba investigador sira no mos ba espesialista sira, ema hotu hotu hatene katak, krime trasnasional nee, krime ida neebe la konese Fronteira, fizikamente la koinese.

“Krime trafika droga, trafiku humanu laiha Fronteira, tanba nee maka ba reflesaun ida ne’ebè importante, ami foti tema ba iha aniversàriu tinan 12 nee hametin Justisa no mòs segurasan nasional liu husi kombate kriminalidade organizadu transnasionàl, tema ida furak ho tema ida kompletu,” nia dainta.

Nia hatutan, konaba progresu nia dehan, PCIC konsege harii laboratorium Forensik, fasilita mòs formasaun ba Ministeriu sira, no halo asina memorandu ho Australia no Indonezia, nunee mos ho TLPDP, pertasaun parseiru internasionàl ba PCIC nian importante los.

“Ita hetan progresu sira nee, tanba ita iha planu estratèziku sira nian, oinsà hodi adapta ba prosesu dezenvolvimentu. Maibe dezafiu boot ida maka krime nee rasik tanba krime la konhese Fronteira, ida nee PCIC rekonhese ida nee, entaun ita persiza kuantidade no kualidade investigador sira ba futuru, nunee mos pakote Lei sibernétiku,” nia afirma.

(jen)

Share it :

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *