DILI, STLTIMORLESTE.com – Primeiru Ministru (PM), Kay Rala XananGusmão relata proposta orsamentu retifikativu ba Prezidente Republika (PR), Jose Ramos Horta.
Primeiru Ministru Kay Rala Xanana ba jornalista iha Palasiu Prezidensial Nicolau Lobato, Bairo Pite, Kinta (14/05/2026) hatete, enkontru semanal ho Prezidente Republika hodi relata orsamentu retifikativu ba Xefe Estadu.
“Hau Imforma deit buat neebe Prezidente seidauk hatene mak konaba orsamentu ratifikativu, Orsamentu Retifikativu nee sei lahasai, sei lahatun osan husi fundu petroliu nia total nee hanesan Orsamentu lao agora dadaun halo deit mudansa interna deit husi nee ba hasai oituan iha nee no hasai oituan iha nee, ida nee tenke halo duni tanba imi mos hatene ona problema krize global laos timor deit konaba mina, iha asean rasik mos hau dehan tiha ona ba imi iha assuntu tolu neebe hasai iha neeba ida mak krime mina nee duni, tanba ita lahatene funu nee bainhira mak hotu, hotu kapaas ona mais ita tenke prepara aan se buat nee mak lao kleur ita prepara aan nafatin ho ida nee mak antes de hakotu asean ita hasai kedas ona desizaun iha nee imi hotu rona no hatene,”
PM Xanana hatete, hasai husi kontizensia nia osan tomak buka iha nee iha neeba mak husi MPRM Ministeriu Petroliu Minarai iha 50 tau tan iha neeba nemak sosa tiha agora bele iha garantia para fulan oin sei laiha problema ho Mina iha Timor Leste.
Komu iha Junio nee komu atu responde ba emerjensia hodi hanoin katak sei halo retifikativu re ajusta tiha buat sira nee hotu tanba nee mak osan husi fundu MPRM nia ba great sunrise seidauk fila fali hotu, balun husi Timor Gap nia balun husi Ministeriu sira nia.
“Hodi ita aprezenta ami sei haruka ba parlamentu ami husu ho Urjensia oituan tanba sa? Tanba husi ministeriu ida mak ita hasai oituan husi ida nee kleur kleur ita lahasai sira bele gasta tiha depois osan nee halo fali nusa, neebe hau mos hasai sirkular ida ministeriu hotu hotu katak tuir saida ma kami deside ona iha kuarta feira iha konsellu Ministru, se ministeriu ida nee nia partisipa ho osan ida nee husi ida nee bele uza tanba laos sira nia ona ba hotu atu kobre estadu emerjensia konaba mina,” katak PM Xanana.
PM Xanana hatete iha konsellu Ministru haree ba hahan haree katak sei bele iha, “buat neebe ita iha agora osan iha oituan sei sosa tan bele too dezembru karik laiha problema, hau imforma ba Prezidente katak problema udan nee nia diak ida tanba lori bee mai tama iha ita nia rai okos diak ida mos mak ita nia paisajen verde kapaas los nia ladiak nee mak atrapalha fali ezekusaun projetu,” katak PM Xanana.
Nunee mos iha Sorumutu Konsellu Ministrus loron 13 fulan-maiu tinan 2026 aprova ona projetu Proposta Lei, neebe aprezenta husi Ministra Finansas, Santina Jose Rodrigues F. Viegas Cardoso, ba alterasaun dahuluk Lei n. 8/2025, loron 27 fulan-novembru, kona-ba Orsamentu Jeral Estadu ba tinan 2026 (OJE 2026).
Proposta nee prevee ajustamentu ida ba OGE 2026 hodi hatan ba aumentu husi folin kombustivel internasional, relasiona ho konflitu iha Mediu Oriente, kustus neebe mosu husi ezersísiu husi Prezidensia Pro Tempore Komunidade País Lian Portuges (CPLP, sigla iha lian Portuges) nian neebe asume husi Timor Leste hafoin aprovasaun OJE 2026, nunee mos despeza sira neebe relasiona ho Rejiaun Administrativu Espesial Oe-Kusi Ambenu.
Ho alterasaun ida-nee, montante konsolidadu husi OJE 2026 aumenta maizumenus dolar amerikanu millaun 101,1, sae ba maizumenus dolar amerikanu bilhaun 2,39. Aumentu ida-nee laos rezultadu reforsu transferensias ruma husi Fundu Petrolíferu, maibe liu-liu reajustamentu husi fonte finansiamentu Estadu nian, liuhusi utilizasaun saldu jerensia, saldu neebe disponivel iha konta bankaria neebe la efetiva (neebe la uza), no mos reforsu husi reseita domestika sira.
Proposta orsamentu retifikativu ho objetivu mos atu hamenus impaktu ekonomiku husi aumentu folin kombustivel internasional, iha kontestu dependensia makaas ba importasaun, liuliu kombustivel no produtu ai-han, neebe afeta diretamente kustu transporte, no mos inflasaun domestika.
Tuir projesaun husi Ministeriu Finansa, maski iha aumentu iha folin kombustivel nian iha nivel internasional, prevee katak media inflasaun anual iha tinan 2026 sei sae ba 2,2%, kompara ho 1,2% iha tinan 2025, laho aumentu neebe signifikativu, tanba medida sira neebe maka governu adota hodi estabiliza folin kombustivel.
(eme)






