AMBENO, STLTIMORLESTE.com – IX Governu Konstitusional liu husi Visi Primeiru Ministru, Ministru Koordenador Asuntu Ekonomokos (MKAE), halao Programa Divulgasaun Nasional kona-ba TL nia Pos Adezaun ba Organizasaun Mundial Komersiu (OMK) ho tema, “Ita Nia lian, Ita Nia Futuru”.
Serimonia sosializasaun nee abertura direitamente husi Prezidente Autoridade Rejiaun Admiistrativa Espesial Oecusse-Ambeno (PA-RAEOA), Regio da Cruz Salu ho Koordenador Jeral MKAE, Jorge Rui de Carvalho Martins ho Xefe Gabinete Ministeriu Komersiu Industria Timor Leste, Juvito Soares, partisipa husi Sekretariu Rejional nain 3, Diretor Rejional nain 21 inklui Setor Privadu neebe hamahan aan iha Kamara Komersiu industria Timor Leste (CCI-TL), Jestor Postu Administrativu sira, Lider komunitariu sira husi suku 20, Komandante Polisia Nasional Timor Leste (PNTL), superintendente Xefe Polisia, Nicolao Francelino da Costa, Komandante terestres FALINTIL – Forsa Defesa Timor Leste, Estudante husi ensino superior sira, intelektuais ho povu Atoni oan sira.
Tuir Koordenador Jeral MKAE, Jorge Rui de Carvalho Martins ba STL iha salaun Konvensoens 1 de Maiu Palaban, Suku Costa, Postu Administrativu Pantemakassar, RAEOA Sesta (15/05/2026 dehan, objetivu ohin mai iha Oecusse, nee tama iha autriks MKAE, lideradu husi Visi Primeru Ministru I no Ministru Turizmu no Ambiente, Francisco Kalbuadi Lay.
“Ita halo divulgasaun ida ho tema, Ita nia lian maka ita nia futuru, katak saida maka ita deside agora, sei determina lalaok komersiu iha area ita nian, iha area hirak tui mai, tanba nee liu husi divulgasaun ida nee, atu fo hatene ba iha publiku iha munisipiu hotu-hotu too aldeia no bairru katak, TL formaliza ona ninia estatutu kona ba membru plenu ba OMK neebe ita lori tinan 7 para formaliza ita nia pozisaun.
Nia haktuir tan katak, sai ona membru OMK, iha benefisiu no obrigasoens, tanba nee ogrigasoens kuaze TL kumpri hotu ona, sei hela deit obrigasoens sektoral tekniku, neebe maka sei deskute hela.
“Momentu ita formaliza ita nia pozisaun iha loron 30 Agostu 2024, tuir loloos ita tenke iha ona enkuadramentu legal sektoral hamutuk 21 ke ita aprova ona no manda ona ba OMK, maibe prosesu finalizasaun nee maka seidauk remata, foin maka remata sektoral lei 7 no sei falta lei 14 maka sei iha prosesu, tanba nee sei iha dezafiu barak maka ita sei hasoru entermu de koordenasaun intersektorial ho komunikasaun ba importansia husi integrasaun merkadu Rejional no Global,” dehan nia.
Governu prepara mos iha Oecusse hanesan munisipiu sira seluk, atu kada munisipiu prepara sira nia rekursu, tanba ASEAN ho OMK, nuudar Timor oan orgulhu loos, maibe la hatene atu integra saida, primeiru tenke reintegra rekursu ekonomia liu husi ingrega Timor oan sira, integra produtu sira ho ninia produtividade no integra merkadu ho infraestrutura kompostu husi infraestrutura fisiku nomos non fiziku.
“Hau fo ezemplu, sei ita nia ema ida halao knar hanesan jornalista, sei ita boot sira neeba, fo ita boot sira tama ka lae, tante nee tenke prepara kualidade no akreditadu jornalista sira para sira bele asesu, tanba dezenvolvimentu tenke sentraliza ita nia rekursu umanu forte, hodi halo planu ba dezenvolvimentu ekonomiku, liu husi asae produtu agrikula, peskas, pequariu ho produtividade produtu iha merkadu, signifika produtu TL bele faan iha Indonezia, nunee sira nia produtu mos bele faan iha TL,” afirma nia.
Nia dehan, adezaun TL ba OMK nee importante hanesan odamatan ba TL, atu hetan asesu ba merkadu sira neebe maka boot liu iha mundu no iha dalan foun ba TL ba exportasaun no importaun, transforma ekonomia povu ba future compete iha merkadu internasional.
Iha oportunidade hanesan, Prezidente Autoridade Rejiaunn Administrativa Espesial Oecusse-Ambeno (PA-RAEOA), Regio da Cruz Salu dehan, Divulgasaun nasional iha RAEOA, kona ba adezaun TL ba OMK nee importante iha kontekstu Oecusse.
Adezaun TL ba OMK nee, loke dalan mai ita, ba oportunidade kona ba ekonomia global no Rejional, trans nasional, tanba nee inisiu kria RAEOA-ZEESM-TL, lei nee la muda too ohin loron, ita deklara katak ho RAEOA ho ZEESM-TL, promove nasaun nee ba integrasaun rejional no dinamika rejional, ida nee objetivu politika IX Governu konstitusional hamutuk ho maun Boot, Primeiru Ministru Kay Rala Xanana Gusmao ho lider nasional sira.
“Ita Oecusse fuan orgulhu no kontente tanba, istorikamente uluk estadu hahu husi Oecusse, Reliojiaun no Istoria hahu husi Oecusse, divulgasaun nee halo ita orgulhu liu tan. Ita Oecusse oan haree katak TL atu ba oin maibe la fasil, too tinan 10 periode laboratoriu atu ita prepara, tanba nee OMK ejiji ita atu halo tuir, tanba objetivu boot ba dezenvolvimentu rai Oecusse nee ho vizaun ida ke boot, iha faze 2, iha tinan 10 depois, tinan 7 depois no agora ita tenke reorganiza fila fali serbisu administrasaun governativa. Agora hau bele hateten katak, ita nia mehi nee boot, maibe kuandu ita haree fila fali nesesidade bazika, ita sei dook uitoan husi administrativa RAEOA ida neebe ke efetivu, ezemplu agora iha Oecusse, iha estrutura foun maibe presiza hadia kapasidade rekursu umanu no tenke hadia sistema finanseiru neebe tuir lei halao ketak no pratiku iha Oecusse la kondis ho buat sira nee,” afirma nia.
Nia akresenta, liga ba Oecusse nia objetivu atu harii Oecusse nuudar zona komersiu livre ida, iha zona ekonomia espesial ida, autoridade RAEOA aparoveita oportunidade rua neebe nakloke, primeiru maka OMK no ASEAN.
“Ita lalika koalia ba dook, TL ho Nusa Tenggara Timor (NTT) mos, ida nee oportunidade boot ida husi nasaun rua nee ninia estatutu neebe la hanesan entermus iha atividades merkadu ou komersiu, tanba nee agora Autoridade RAEOA hahu harii kapasidade funsionamentu institusional iha governasaun Administrativa, maibe prepara roadmap ida, atu nunee too ikus, setor privadu sira iha nia rejional Oecusse nee, pasparte kontribuisaun ida importante ba iha oportunidade boot merkadu no komersiu. Roadmap nee ita hahu husi nivel komunidade, familia, emprendedorizmu tenke moris, pequenu industria tenke moris liu husi filhera Kamara Comersiu Industria Timor Leste (CCI-TL), Membrus organizasaun bazikas komunitaria ekonomia sira hanesan Kooperativa sira, grupu capital sosial iha Ekonomia, ita tenke mobiliza sira no fasilita sira iha asaun movimentu emprendedorizmu,” afirma PA-RAEOA, Regio da Cruz Salu.
Tanba nee, tinan nee, autoridade RAEOA sei hahu ho projetu emprendedorizmu 10 iha Oecusse liu husi analiza potensia merkadu no movimentu merkadu nee tenke iha suku sira, kada suku ida sei deskuti iha tempu badak kona ba minimu kada suku tenke iha 2 hektares sentru merkadu neebe organiza husi Diresaun Rejional Agrikultura ho Diresaun Rejional Seguransa alimentar, Komersiu Industria, hamutuk ho Administrasaun postu Administrativu ho Xefe Suku sira estabelese iha tinan nee.
(jos)






