DILI, STLTIMORLESTE.com – Governu Timor Leste (TL) liu husi Ministeriu Negosiu Estanjeiru no Kooperasaun (MNEK) ho Embaixador Japaun ba TL, Yamamoto Yasushi ho ekipa Assosiation of Southeast Asian Nation (ASEAN) halao enkontru komite koordenasaun konjuntu ba daruak konaba projetu Japan International Coorperation Agency (JICA) ba ASEAN.
Embaisador Japaun ba Timor Leste (TL), Yamamoto Yasushi liu husi ninia diskursu dehan, enkontru Koordenasaun Konjuntu Komite ba ASEAN dehan, nia partisipa workshop ASEAN iha fulan Janeiru 2026.
“Dezde hau hahu servisu iha fulan Janeiru, hau partisipa ona iha workshop oi-oin. Projetu ida nee inspirativu tebes atu haree ofisial Governu no parte interesadu sira nia partisipasaun neebe ativu. Hau espera katak, workshop sira nee ajuda ona Ita, atu aumenta komprensaun klean liu kona ba ASEAN nia dokumentu sira nomos harii ona rede neebe importante ho nasaun membru ASEAN no Sekretariadu ASEAN. Hau hakarak hatoo hau nia agradesementu neebe klean ba Ministra Milena Rangel ho ekipa JICA no ba ema hotu neebe serbisu makaas no dedika aan ba projetu nee,” dehan Embaixador Japaun iha salaun Enkontru MNEK Pantai Kelapa Dili, Sesta (14/08/2026).
Nia haktuir tan katak, agora projetu nee tama ona iha nia faze final no ohin hakarak fahe pontu 3 atu konsidera hamutuk, pontu primeiru maka Atu Klarifika objetivu ba tempu naruk nian. Haree husi objetivu integrasaun ASEAN nian ba tempu naruk, importante atu komprende Governu nia prioridade sira ba tinan 1, tinan 5 no tinan 10 tuir mai tanba ho dalan neebe klaru, nee sei ajuda parseiru sira atu alinha sira nia apoiu ho prioridade TL nian.
Iha pontu daruak mak Koordenasaun neebe diak liu entre parseiru dezenvolvimentu sira. Parseiru ida-idak iha perspetiva no forsa neebe diferente.
Ita mos haree, dala ruma iha servisu neebe hanesan ka repetidu tanba Rekursu ba ita hotu limitadu. Atu uza diak liu tan, rekursu sira nee, Embaixada mos dala ruma sente susar atu haree imajen tomak kona ba atividade sira neebe lao hela. Ami komprometidu atu serbisu hamutuk ho United Nation Development Programmer (UNDP) no parseiru sira seluk atu hadia, fahe informasaun no koordenasaun. Japaun nia esperiensia no forsa, serbisu hamutuk ho ASEAN, hahu husi 1976. Ami mos ajuda ona nasaun membru foun sira atu tama ba ASEAN, liu husi JICA no inisiativa sira seluk. Iha fulan sira neebe hela, hau fiar katak projetu nee bele uza tan Japaun nia esperiensia iha dalan neebe responde ba TL nia nesesidade,” afirma nia.
Nia salienta, Integrasaun ba ASEAN, nuudar kapitulu foun neebe boot iha nasaun TL nia konstrusaun. Iha dezafiu barak iha oin no buat barak tenke hahu husi baze.
“Hau admira determinasaun nee atu hasoru dezafiu sira nee. Ami hein atu kontinua nafatin viajen ida nee hamutuk, hanesan parseiru neebe fiar malu,” dehan nia.
Iha biban nee, Visi Ministra Negosiu Estranjeiru no Kooperasaun (MNEK) asuntu ASEAN, Milena Rangel kontente tebes iha Reuniaun Komite Koordenasaun Konjunta daruak nian husi projetu Hasae Koordenasaun no Monitorizasaun ba Asesaun ASEAN.
“Agora daudaun, ita iha hela prosesu integrasaun ba ASEAN. Hau hakarak hatoo hau nia agradesementu ba Governu no povu Japaun liu husi JICA, ba sira nia parseiru no apoiu pratiku neebe kontinua ba TL nia asesaun. Agora ita iha hela prosesu atu tama ba familia nasaun sira ASEAN nian. Ami apresia tebes JICA nia apoiu neebe abranje pilar Komunidade 3. Ida nee hatudu katak integrasaun ASEAN nee kompletu no haforsa ona ita nia instituisaun sira nia kapasidade atu partisipa ho efetivu iha komunidade ASEAN neebe luan liu,” dehan Visi MNEK, Milena Rangel.
Nia haktuir tan katak, reuniaun dahuluk, sente kontente atu hatene katak TL halo ona progresu neebe signifikativu.
“Too ohin, ita hetan ona oportunidade oi-oin iha rejiaun nee ho Sekretariadu no ho nasaun membru sira. Nee kontribui makaas ba TL atu komprende diak liu oinsa Asosiasaun ida nee funsiona, nia prosesu no atu hatene barak liu tan kona ba kooperasaun Japaun iha nivel asaun iha Japaun,” afirma nia.
Projetu nee mos fo ona workshop dezenvolvimentu kapasidade iha pilar Komunidade 3. Workshop sira nee ajuda ofisial sira atu komprende diak liu akordu ASEAN, instituisaun, pratika no rekizitu implementasaun nian.
Partisipasaun iha negosiasaun ASEAN, reuniaun setorial, workshop no troka tekniku sei importante nafatin. Esperiensia pratika nee, haforsa ofisial sira nia abilidade negosiasaun no tekniku no fo dalan ba sira atu kontribui ho diak ba diskusaun rejional.
“Ita mos tenke hahu prepara ho sistematiku ba TL nia prezidensia ba ASEAN iha futuru. Governu deside ona katak ita hakarak asume responsabilidade ida nee. Ita komprende katak, nee responsabilidade boot ida neebe hein ita iha oin. Tuir ordem alfabetu, ita hakarak iha tinan 2029, maibe desizaun final depende ba nasaun membru sira. Ita sei koalia barak liutan ho ita nia parseiru Japaun kona ba oinsa serbisu hamutuk diak liu ba objetivu espesifiku ida nee,” afirma Ministra MNEK.
Nia hatutan, Prezidensia nee sei sai responsabilidade nasional boot ida no oportunidade importante atu hatudu TL nia kontribuisaun ba ASEAN.
“Ita nia ofisial sira, tenke prontu atu lidera reuniaun ministerial ASEAN no nia orgaun subsidiariu sira. Fasilita diskusaun, harii konsensu, jere rezultadu reuniaun no fo tuir ba desizaun sira neebe foti ona. Ida nee presiza koordenasaun neebe kuidadu, preparasaun politika no abilidade atu reprezenta interese ASEAN nian ho efetivu,” afirma nia.
Nia hatutan, treinamentu, partisipasaun iha reuniaun ASEAN no aprendizajen serbisu nian sei sai importante liu tan. Alem ba atividade sira neebe planu ona no depende ba rekursu neebe iha.
“Ami husu ho umilde ita bele diskute ida nee iha diskusaun tekniku hafoin Foku ba ita nia preparasaun atu envolve parseiru sira no kompleta apoiu neebe parseiru dezenvolvimentu sira seluk fo ona. Hanesan neebe Sua Exelensia Embaixador dehan, oinsa ita bele jere diak liu koordenasaun atu evita duplikasaun no iha planu neebe diak ba tinan 5 ka tinan 10,” Reforsa MNEK Milena.
Iha biban nee, Ministra informa katak, dadaun nee hela prosesu preparasaun ba ita nia reuniaun ministerial tuir mai, liu-liu ba pilar ekonomiku. Hodi haree ba planu serbisu neebe ita prepara ona no asistensia tekniku neebe iha.
“Ita sei halo diskusaun internu ho ajensia ezekutivu hotu iha rai laran, nomos ho ita nia parseiru dezenvolvimentu sira iha rai laran. Mekanizmu ida nee mak ita hakarak hametin. Maski iha dezafiu balun, mai ita serbisu hamutuk. Atu parseiru hotu nia apoiu bele prioritiza tuir espesialidade husi parseiru dezenvolvimentu ida-idak. Hau hakarak agradese dala ida tan ba Governu Japaun no JICA tanba akompanha TL iha viajen importante ida nee ba integrasaun rejional. Japaun nuudar parseiru neebe kleur no fiar malu ona no ami fo valor boot ba kooperasaun ida nee,” hateten Visi Ministra.
Iha biban nee, nia hatoo susesu ba Reuniaun Koordenasaun Konjunta daruak. Obrigadu ba Embaixador Japaun, Obrigadu ba kolega sira husi JICA. obrigadu mos ba kolega sira husi Ministeriu.
(jos)






