DÍLI, STLTIMORLESTE.com — Primeiru-Ministru (PM), Kay Rala Xanana Gusmão subliña importánsia hametin sustentabilidade fiskál, aumenta reseita doméstika no diversifika ekonomia nasionál hodi hamenus dependénsia Timor-Leste ba Fundu Petrolíferu, iha preparasaun Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2027.
PM Xanana Gusmão hato’o ideia hirak-ne’e iha serimónia abertura Semináriu Nasionál Panorama Orsamentál 2027, ne’ebé hala’o iha Auditóriu Ministériu Finansas, Aitarak Laran, Dili, Kuarta-feira (14/10/2026).
Semináriu ne’e aborda perspetiva makroekonómika, prioridade orsamentál, estratéjia finansiamentu défise fiskál, dívida públika no sustentabilidade finanseira Estadu ba tinan 2027.
OJE 2027 la’ós de’it instrumentu atu determina montante despeza públika, maibé mós sai mekanizmu importante atu define prioridade nasionál, aloka rekursu ho efisiénsia no hadi’a kualidade despeza públika, hodi asegura benefísiu ba povu no jerasaun futuru.
Kresimentu Ekonomia Projeta 4,6%
Governu projeta kresimentu Produtu Internu Brutu (PIB) reál la inklui petróleu hamutuk 4,6% ba tinan 2027. Projesaun ne’e sei apoiada hosi kresimentu investimentu 6,5%, konsumu família 3%, konsumu públiku 3,6% no esportasaun 9,3%.
Maski iha perspetiva kresimentu pozitivu, ekonomia nasionál kontinua enfrenta dezafiu tanba dependénsia maka’as ba despeza públika.
Tanba ne’e, Governu sei kontinua promove investimentu iha infraestrutura produtiva, agrikultura, peskas, turizmu no dezenvolvimentu setór privadu, hodi aumenta produsaun nasionál, kria oportunidade empregu no hametin rendimentu família sira.
Governu mós konsidera posibilidade atu harii banku dezenvolvimentu hodi fasilita asesu ba finansiamentu ba empreza mikro, ki’ik no médiu (EMKM), no promove atividade emprezariál iha país.
Reseita Doméstika Aumenta
Ba tinan 2027, reseita doméstika Administrasaun Sentrál no Rejiaun Administrativa Espesiál Oecusse-Ambeno (RAEOA) projeta hamutuk US$ 298,6 millaun, aumenta 10% kompara ho períodu anterior no reprezenta besik 12% hosi despeza públika total.
Dadus aprezentasaun hatudu katak reseita doméstika iha 2025 atinje US$ 273,2 millaun, aumenta 17% kompara ho 2024.
Husi montante ne’e, reseita hosi impostu indiretu hamutuk US$ 125,2 millaun, impostu diretu US$ 78,7 millaun no reseita la’ós fiskál US$ 67,5 millaun.
Atu hametin kapasidade finanseira Estadu, Governu sei kontinua hadi’a administrasaun fiskál, aumenta efisiénsia kobransa impostu no taxa, no hametin kumprimentu obrigasaun fiskál husi kontribuinte sira.
Aleinde ne’e, Governu prepara introdusaun Impostu sobre Valor Akresentadu (IVA), ne’ebé planeia atu implementa iha 2028, depende ba aprovasaun lejislasaun relevante no prontidaun administrativa.
Implementasaun IVA presiza preparasaun téknika, konsultasaun ho setór privadu, edukasaun ba kontribuinte sira no medida apropriada atu konsidera impaktu ba família, liuliu sira ne’ebé iha rendimentu ki’ik.
OJE 2027 Foka ba Prioridade Nasionál
Iha preparasaun OJE 2027, Governu uza abordajen bazeia ba polítika, hodi liga desizaun polítika ho kustu programa no rezultadu ne’ebé hakarak atinje.
Aprezentasaun refere estimativa futura hamutuk US$ 1.990,4 millaun, ajustamentu ba estimativa futura US$ 197,3 millaun no prioridade polítika foun US$ 380,5 millaun.
Estimativa futura bazeia ba alokasaun orsamentál ne’ebé eziste ona, enkuantu ajustamentu responde ba nesesidade adisionál iha programa no servisu públiku. Prioridade polítika foun destina ba inisiativa estratéjika ne’ebé Governu konsidera importante ba dezenvolvimentu nasionál.
Iha aprezentasaun ne’e, alokasaun ba dezenvolvimentu kapitál umanu no prestasaun servisu públiku hamutuk US$ 756,6 millaun, ka 34,6% hosi envelope orsamentál ne’ebé refere.
Governu konsidera investimentu iha kapitál umanu no servisu públiku nu’udar prioridade atu hadi’a kualidade vida povu, hametin kapasidade rekursu umanu no asegura dezenvolvimentu sustentável ba futuru.
Risku Fiskál no Impaktu Eleisaun
Semináriu Panorama Orsamentál 2027 mós analiza risku sira ne’ebé bele afeta kresimentu ekonomia iha 2027 no 2028, inklui impaktu hosi períodu eleisaun.
Risku hirak-ne’e inklui posibilidade atrasu iha prosesu administrativu, aprovizionamentu, aprovasaun kontratu no implementasaun programa públiku, ne’ebé bele afeta atividade ekonómika.
Mudansa iha estrutura Governu no incerteza polítika mós bele influensia desizaun investimentu setór privadu, kriasaun empregu no atividade negósiu.
Tanba ne’e, kontinuidade administrasaun públika, estabilidade no klaridade iha polítika ekonómika sai importante atu minimiza risku no asegura implementasaun programa dezenvolvimentu nasionál.
Duarte Nunes Destaka Diálogu Institusionál
Iha eventu ne’e, Vice-Presidente Parlamentu Nasionál, Duarte Nunes, destaka importánsia semináriu nu’udar espasu ba diskusaun no avaliasaun kona-ba prioridade Governu nian, koordenasaun entre instituisaun Estadu no implementasaun programa públiku.
Nia subliña importánsia partisipasaun instituisaun relevante sira, inklui Governu, ministériu no Parlamentu Nasionál, atu promove diálogu no hametin komprensaun kona-ba asuntu importante sira ba dezenvolvimentu nasionál.
Semináriu ne’e mós sai oportunidade atu analiza dezafiu sira no identifika prioridade ne’ebé presiza konsidera hodi hadi’a implementasaun polítika no programa Governu nian.
Kooperasaun no koordenasaun entre instituisaun sira konsidera importante atu asegura katak desizaun no programa públiku responde ba nesesidade povu.
Cedelizia Foka ba Transparénsia Fiskál
Iha biban hanesan, Prezidente Komisaun C Parlamentu Nasionál, Cedelizia Faria dos Santos, destaka importánsia análize situasaun ekonómika nasionál, sustentabilidade finanseira públika no transparénsia iha jestaun orsamentál, liuliu iha kontestu dependénsia Timor-Leste ba reseita petróleu.
Nia hato’o pontu hirak-ne’e iha diskusaun kona-ba análize finanseira no orsamentál, ne’ebé fó atensaun ba evolusaun reseita públika, perspetiva makroekonómika, défise orsamentál no dívida públika.
Cedelizia konsidera katak, análize ba aspetu hirak-ne’e importante atu identifika risku no oportunidade sira ne’ebé bele hametin jestaun finanseira Estadu no asegura sustentabilidade orsamentál iha futuru.
Nia mós subliña katak, Estadu iha responsabilidade atu garante distribuisaun rekursu finanseiru ho efisiénsia, hodi responde ba nesesidade povu no asegura prestasaun servisu públiku iha setór sira ne’ebé presiza.
Iha kontestu ne’e, dokumentu orsamentál sai instrumentu importante ba Governu atu determina prioridade no asegura implementasaun polítika no programa públiku tuir nesesidade dezenvolvimentu nasionál.
Nia enfatiza katak, jestaun finanseira públika presiza envolve responsabilidade Governu, Parlamentu Nasionál no instituisaun relevante sira, liuliu iha fiskalizasaun, transparénsia no prestasaun kontas kona-ba utilizasaun rekursu Estadu.
Tuir Cedelizia, semináriu hanesan ne’e sai oportunidade atu promove diálogu abertu no konstrutivu entre parte relevante sira, hodi hametin komprensaun kona-ba situasaun finanseira Estadu no buka solusaun ba dezafiu ekonómiku no finanseiru ne’ebé nasaun enfrenta.
Nia apela ba responsabilidade hamutuk atu asegura utilizasaun rekursu públiku ho efisiénsia, transparénsia no responsabilidade, hodi fó benefísiu ba povu no apoia dezenvolvimentu nasionál.
(jos)






