DILI, STLTIMORLESTE.com – Eis-deputadu Partidu Demokratiku (PD), Virgilio Hornai, preokupa tanba empreza estranjeira sira domina esplorasaun rai-henek mota no fatuk-foho iha Timor-Leste, enkuantu emprezáriu Timor-oan sira seidauk hetan oportunidade atu kompete iha sira-nia rai rasik.
Rekursu minerál hanesan rai-henek mota no fatuk-foho iha valor ekonómiku ne’ebé bele kontribui ba dezenvolvimentu nasionál. Maibé, oportunidade ba emprezáriu lokál atu partisipa iha esplorasaun rekursu hirak ne’e sai preokupasaun kona-ba distribuisaun benefísiu ekonomia.
Situasaun ne’e mós hamosu diskusaun kona-ba asesu ba lisensa, oportunidade negósiu no partisipasaun empreza nasionál iha jestaun rekursu naturais. Virgilio konsidera katak Governu presiza fó atensaun ba oportunidade ba emprezáriu Timor-oan sira.
Hornai konsidera katak empreza estranjeira sira hetan oportunidade atu esplora rekursu minerál, enkuantu emprezáriu lokál sira seidauk hetan asesu sufisiente atu tama no kompete iha setór ne’e.
“Ha’u preokupa tebes, ita-nia rekursu minerál hanesan rai-henek mota no fatuk-foho ne’e empreza estranjeira mak esplora hotu. Emprezáriu Timor-oan sira la hetan fatin atu kompete, sira sai espetadór de’it iha sira-nia rai rasik,” dehan Virgilio Hornai ba STL, iha Dili, Tersa (20/10/2026).
Nia afirma katak asesu ba lisensa no oportunidade negósiu ba emprezáriu lokál sira presiza hetan atensaun, atu sira bele partisipa diretamente iha esplorasaun rekursu minerál.
“Governu fasil liu fó lisensa ba estranjeiru, maibé difísil ba Timor-oan. Ne’e injustisa ekonómika,” nia hateten.
Eis Deputadu no Eis Membru Konsellu Estadu nee husu Governu, atu kria regulamentu ne’ebé fó prioridade ba emprezáriu Timor-oan, inklui asesu ba lisensa, kréditu no formasaun, atu sira bele dezenvolve negósiu no kontribui ba ekonomia nasionál.
“Oinsá ita atu dezenvolve ekonomia nasionál, se ita-nia rekursu rasik ita la ukun? Timor-oan presiza oportunidade. Se lae, ita sei sai kiak nafatin iha ita-nia rai ne’ebé riku,” Eis Deputadu nee hatutan.
Iha parte seluk, observadór ekonomia, Delfin Soares, mós preokupa katak esplorasaun rekursu minerál husi empreza estranjeira, la fó benefísiu sufisiente ba ekonomia lokál.
“Rekursu minerál hanesan rai-henek no fatuk-foho ne’e tenke sai motór ba ekonomia lokál. Maibé agora, empreza estranjeira mak manan. Osan la sirkula iha Timor, sira transfere ba liur. Ne’e halo ita-nia kresimentu ekonomia fraku,” dehan Delfin Soares.
Akademista Universidade da Paz (UNPAZ), Frederico da Silva, mós hateten katak problema ne’e hatudu dezafiu iha jestaun rekursu naturais, liuliu kona-ba estudu potensia rekursu, lisensiamentu no kontrolu ambiental.
“Estadu seidauk iha estudu kompletu kona-ba potensia rai-henek no fatuk-foho. Lisensa fó arbiru de’it, laiha kontrolu ambiental. Impaktu ba ambiente boot tebes, maibé benefísiu ekonomia ba Timor-oan menus,” dehan Frederico da Silva.
(car)






