DILI, STLTIMORLESTE.com – Responsável Previzaun Públiku, Angelina Freitas afirma katak, El Niño la signifika udan sei la monu iha Timor-Leste, maski rai maran sei kontinua to’o 2027.
Nia hato’o informasaun ne’e ba jornalista iha enkontru Monsoon Forum, iha salaun Ministériu Transportes no Komunikasaun, kuarta-feira (28/10/2026).
Angelina esplika katak, Direksaun Nasionál Meteorolojia no Geofízika (DNMG) kontinua monitoriza kondisaun tempu no eventu ekstremu, atu atualiza informasaun kona-ba El Niño ba públiku.
“Super El Niño liga ho temperatura tasi Pasífiku ne’ebé manas. Maibé Timor-Leste sei simu nafatin udan, maski volume bele fraku to’o moderadu,” dehan Angelina.
Nia hatete katak, Timor-Leste nia topografia, ne’ebé iha foho barak, bele influensia prosesu formasaun udan. Temperatura rai ne’ebé manas durante loron balu bele aumenta evaporasaun.
Prosesu evaporasaun ne’e bele forma kalohan ne’ebé hamosu udan iha área balu, liuliu iha munisípiu sira ne’ebé besik foho, tanba Timor-Leste lokaliza iha rejiaun tropikál.
Angelina afirma katak, El Niño sei kontinua to’o 2027, maibé ida-ne’e la signifika katak udan sei lakon completamente iha territóriu Timor-Leste.
“Informasaun kona-ba El Niño la’ós katak udan sei la monu. Área balu sei hetan nafatin udan, liuliu fatin sira besik foho,” nia esplika.
Nia mós informa katak, sistema meteorolójiku seluk bele kontribui ba formasaun kalohan no udan iha rejiaun Timor-Leste. Sistema ne’e bele influensia kondisaun tempu durante períodu balu.
Tuir Angelina, sistema ne’ebé nia temi agora ativu iha área tasi entre Timor no Austrália, no bele favorese formasaun kalohan ne’ebé hamosu udan iha fatin balu.
Maski nune’e, nia subliña katak previzaun meteorolójika la’ós garantia katak eventu ida sei akontese ho certeza 100%. Informasaun ne’e importante atu ajuda públiku prepara an sedu.
DNMG sei kontinua halo monitorizasaun no atualizasaun kona-ba kondisaun tempu, inklui udan no temperatura, bazeia ba dadus husi ekipamentu meteorolójiku ne’ebé instala iha territóriu Timor-Leste.
Angelina hatete katak, tuir observasaun ne’ebé nia temi, volume udan besik 5 milímetru tama iha kategoria udan fraku. DNMG sei kontinua atualiza informasaun bainhira iha mudansa.
Nia mós esplika katak, udan ho volume boot, hanesan 80 to’o 90 milímetru iha loron ida, la bele konsidera nu’udar eventu ne’ebé sei akontese ho certeza durante tinan ne’e.
Iha parte seluk, sidadaun Filomeno dos Reis manifesta preokupasaun kona-ba diferensa entre informasaun previzaun meteorolójika no kondisaun tempu ne’ebé komunidade esperimenta.
Nia hatete katak, informasaun kona-ba El Niño, ne’ebé liga ho bailoron naruk no rai maran, dala ruma halo komunidade konfuzaun bainhira udan monu derepente.
“Fulan tolu ka haat udan la monu, maibé derepente udan boot tun. Situasaun ne’e halo ema hakfodak tanba la hanesan ho previzaun,” dehan Filomeno.
Filomeno husu atu informasaun meteorolójika kontinua klaru no fasil atu públiku komprende, atu komunidade bele prepara an no komprende diferensa entre previzaun klimátika no kondisaun tempu loroloron.
(dom)
