BAUCAU, STLTIMORLESTE.com – Militár Indonézia oho no sunu mutuk ema na’in lima iha masakre Budeini, Aldeia Iti-Daho, Suku Tequinomata, Postu Administrativu Laga, Munisípiu Baucau, durante períodu okupasaun Indonézia iha Timor-Leste.
Sasin moris, Paulino Vital, nu’udar membru família vítima sira konta katak, akontesimentu ne’e hala’o iha loron 14 Jullu 1979, hafoin masakre Santa Cruz akontese.
Nia esplika katak, loron ne’eba família husi Knua Lutumutu, Reinu Kabitaria, Samaguia, Suku Tequinomata, na’in ne’en fila husi serimónia hakoi mate-isin família na’in rua iha Semitériu Alatala. Bainhira to’o iha Budeini, Iti-Daho, Samaguia, militár Indonézia husi Batalhaun 126 kaptura sira.
Ema na’in ne’en ne’ebé hetan kapturasaun mak Boukeni, Manuel Freitas, José Ximenes, Co’obada, Urbano Vital no Paulino Vital, ne’ebé mak nafatin moris to’o ohin loron.
Depoisde kaptura, militár Indonézia sira halo torturasaun hasoru vítima na’in ne’en. Iha ikus, sira tiru mate Boukeni, Manuel Freitas, José Ximenes, Co’obada no Urbano Vital, enkuantu Paulino Vital husik moris.
La’ós ne’e de’it, militár Indonézia sira kaptura tan Paulino nia alin ida, depois haruka Paulino ho nia alin foti tali tahan taka ba vítima na’in lima nia mate-isin sira. Depois, militár sira sunu mate-isin sira ne’e to’o mutuk iha sira nia oin.
Depoisde akontesimentu ne’e, militár Indonézia lori Paulino Vital sai nu’udar TBO durante fulan ida iha Talaisi, Quelicai.
“Oho ne’e iha kedas ha’u nia oin. Ha’u hamutuk ho sira, ha’u iha klaran mak oho. Bapak sira oho tiha, lori tan ha’u nia alin ida mai, haruka ami na’in rua mak taka tali tahan ba sira na’in lima nia mate-isin. Depois Bapak sira sunu,” Paulino Vital konta ba jornalista sira iha fatin Masakre Komunal Budeini, Iti-Daho, Samaguia iha loron 11 Novembru 2026, hafoin serimónia vizita hamutuk ho Autoridade Suku, Postu no Munisípiu, ne’ebé hala’o sunu lilin no kari ai-funan iha fatin masakre refere.
Nia hato’o sentimentu triste kona-ba akontesimentu pasadu ne’e, tanba konsidera nu’udar istória moruk bainhira militár Indonézia oho ona nia aman na’in haat no maun ida, maibé obriga nia foti tali tahan taka ba vítima na’in lima nia mate-isin hodi sunu mutuk iha nia oin.
Paulino esplika katak, kauza husi masakre ne’e tanba militár Indonézia hatene vítima na’in lima refere servisu ho FALINTIL iha ai-laran.
“Sira ne’e uluk iha ai-laran balu servisu hanesan Sekai, balu hanesan Juiz ida, FADE, servisu ho FALINTIL sira,” Paulino Vital konta.
Paulino Vital informa katak, vítima na’in lima refere rejista ona iha Konsellu Kombatentes Libertasaun Nasionál iha tinan 2003 no 2009, no hetan ona rekoñesimentu nu’udar mártir.
Maibé, tuir nia, aman na’in haat de’it mak simu pensaun, enkuantu Urbano Vital la simu pensaun tanba nia família hanesan ferik-oan no oan sira, mate ona iha periodu funu.
Nia konsidera katak, mártir na’in lima ne’e lakon sira nia vida no sunu mutuk nu’udar konsekuénsia husi luta ba libertasaun nasionál. Tanba ne’e, nia husu Estadu Timor-Leste atu hari’i monumentu iha fatin akontesimentu refere, hodi marka no preserva istória luta no sakrifísiu mártir sira ne’e.
Iha fatin Masakre Komunal Budeini, Diretór Servisu Munisipál Edukasaun Baucau, Afonso dos Santos da Costa, mós hato’o sentimentu triste depoisde rona istória masakre ne’e, tanba militár Indonézia la’os de’it oho família na’in lima, maibé obriga família vítima sira rasik lori tali tahan taka ba mate-isin na’in lima hodi antes sunu.
“Ohin ita partisipa serimónia ne’e, ita triste rona istória ne’e, tanba ita nia família, ita nia aman, maun no alin oho iha ita nia oin, haruka ita mak foti tali tahan tau iha sira nia leten hodi sunu,” Afonso haktuir istória ne’ebé nia rona diretamente husi família iha fatin Masakre Komunal Budeini.
Tuir Afonso, fatin masakre ne’e presiza konserva no tau sinalizasaun ruma atu marka nu’udar fatin istóriku, hodi jerasaun foin-sa’e sira bele hatene istória akontesimentu ne’e.
“Tanba ne’e, hau konversa ona ho Xefe Suku atu fatin ne’e tau netik sinais ruma, para ita hotu ne’ebé liu mai bele vizita no hatene katak fatin ida ne’e mós nu’udar fatin istóriku masakre nian,” Afonso dehan.
Afonso hateten katak, nia sei relata istória no situasaun fatin masakre ne’e ba Autoridade Munisipál Baucau liuhusi reuniaun Konsellu Konsultivu Munisipál no Konsellu Koordenasaun Munisipál, nune’e fatin Masakre refere atensaun ba fatin istóriku.
Enkuantu Xefe Suku Tequinomata, Abilio Diamantino Ximenes, hateten katak, atu konta fila-fali istória masakre ne’e bazeia ba sasin moris sira, sai nu’udar buat ne’ebé moruk tebes. Maibé, nia konsidera akontesimentu ne’e nu’udar konsekuénsia husi funu iha tempu okupasaun.
“Militár sira bolu sai ami ne’e, dehan atu ba Quelicai Antigu simu aimoruk no natura. Maibé, bainhira ami to’o iha dalan, kilat mós iha ne’e, tarutu ona. Sira halai ba hasoru ami no dehan vítima na’in lima Bapak oho tiha ona,” Abilio konta.
Abilio hateten katak, Suku Tequinomata rekoñese importánsia atu hari’i monumentu iha fatin Masakre Komunal Budeini, nu’udar parte husi esforsu atu preserva istória luta ba libertasaun nasionál ba jerasaun foin-sa’e sira.
Nia informa katak, kestaun konstrusaun monumentu ne’e aprezenta ona iha reuniaun Asembleia Postu Administrativu no inklui ona iha lista proposta ba planu konstrusaun monumentu.
“Hau nu’udar autoridade sempre koopera ho família. Ba futuru, ita tenke halo buat di’ak ida iha ne’e, hari’i monumentu ba mártir na’in lima ne’e,” Abilio dehan.
Entretantu, iha kuadru selebrasaun Loron Juventude ba dala 21 no komemorasaun Masakre Santa Cruz ba dala 35, ne’ebé hala’o iha loron 12 Novembru 2026, iha Suku Tequinomata, Postu Administrativu Laga, Munisípiu Baucau, Komisaun Organizadora deside atu inklui fatin Masakre Komunal Budeini nu’udar fatin omenajen.
Serimónia ne’e envolve Autoridade Suku, Postu Administrativu, Munisípiu, família vítima sira, juventude no komunidade Suku Tequinomata, liuhusi atividade sunu lilin no kari ai-funan, hodi fó omenajen ba mártir na’in lima ne’ebé lakon sira nia vida iha luta ba libertasaun nasionál.
(tom)
