LAUTÉM, STLTIMORLESTE.com – Prezidente Repúblika (PR), José Ramos-Horta husu povu Timor-Leste no Indonézia ne’ebé hela iha área fronteira terrestre no maritima atu la rai ódiu ba malu tanba konflitu pasadu, maibé kontinua hametin amizade, rekonsiliasaun no kooperasaun, hodi transforma relasaun istórika entre nasaun rua ba benefísiu konkretu ba komunidade.
Horta hato’o apelu ne’e iha Festival Fronteira 2026, ne’ebé realiza iha Suku Com, Postu Administrativu Lautém, Sábadu (24/10/2026).
Nia afirma katak, relasaun entre Timor-Leste no Indonézia hahú hametin desde 1999, no agora tenke kontinua dezenvolve liuhusi diálogu no komprensaun mútua.
“Ha’u ba Kupang no Atambua, ema hotu simu ha’u ho di’ak loos. Timor-oan hotu iha ne’ebá, balu to’o tanis tanba ha’u mai. Ha’u ba Jakarta mós, relasaun di’ak loos. Sé mak sei hirus malu nafatin, bele tuur iha ai-hun ida no ko’alia malu. Ha’u lakohi hirus malu ho Timor-oan no Indonézia,” Prezidente Horta dehan.
Nia subliña katak, maski nasaun rua iha istória pasadu ne’ebé nakonu ho konflitu no separasaun, situasaun ne’e labele impede esforsu atu hametin amizade no kooperasaun entre povu rua.
Horta mós konsidera katak rekonsiliasaun entre Timor-Leste no Indonézia sai ezemplu ida ba mundu, tanba nasaun rua konsege kontinua harii relasaun di’ak maski iha esperiénsia susar iha tempu pasadu.
“Amizade ho ita-boot sira hahú husi tempu ha’u ba Atambua no Kupang iha 1999. Iha tempu ne’ebá, Timor-oan rasik fahe malu. Depois tinan 25, ita kontinua ko’alia kona-ba rekonsiliasaun. Tanba ne’e, se ita hirus malu, ba Igreja, konfesa tiha. Ha’u la ko’alia tan ona kona-ba rekonsiliasaun, tanba rekonsiliasaun entre Indonézia no Timor-Leste sai modelu ida iha mundu ne’ebé ema hotu hakfodak. Ita la presiza inventa problema tan,” nia afirma.
Prezidente Horta mós hateten katak Timor-Leste apoia Indonézia hetan pozisaun membru permanente iha Konsellu Seguransa Nasoins Unidas (ONU), nu’udar parte husi esforsu atu hametin relasaun diplomátika entre nasaun rua.
Nia konsidera katak, relasaun di’ak entre Timor-Leste no Indonézia tenke reflete iha moris loroloron, liuliu ba komunidade sira ne’ebé hela iha área fronteira terrestre no marítima.
Durante tempu naruk, komunidade iha nasaun rua iha ligasaun família, kultura no komérsiu. Iha tempu pasadu, komunidade husi Provínsa Maluku Barat Daya, Indonézia, uza ro atu halo negósiu iha Postu Administrativu Laga, Munisípiu Baucau, no Suku Com, Postu Administrativu Lautém.
Maibé, atividade komérsiu ne’e lakon tanba separasaun administrativa no mudansa iha relasaun komérsiu entre polítika nasaun.
Tanba ne’e, Horta husu atu relasaun amizade ne’ebé harii durante tinan barak la’ós de’it sai liafuan diplomátiku, maibé tenke lori benefísiu ekonomia ba povu, liuhusi kooperasaun komérsiu, apoiu ba estudante Timor-oan sira ne’ebé estuda iha Indonézia, no fasilitasaun ba interasaun no mobilidade sidadaun sira tuir regra ne’ebé vigora.
Horta Propoin Merkadu Livre iha Ataúro
Iha parte seluk, Prezidente Horta propoin atu estuda posibilidade kria merkadu livre ki’ik ida iha Ataúro, hodi fasilita komunidade husi illa sira iha Indonézia ne’ebé besik atu sosa no fa’an sasán, no loke oportunidade komérsiu ba komersiante Timor-Leste.
“Ha’u ko’alia ona ho Prezidente atu haree possibilidade loke merkadu livre ki’ik ida iha Ataúro, hodi nune’e illa sira iha Indonézia ne’ebé besik bele mai halo pasiar no fa’an sasán. Sasán husi Dili mós bele lori ba fa’an. La presiza pajak, mai de’it,” nia dehan.
Tuir Horta, merkadu livre ne’e bele sai oportunidade ba komersiante husi Dili atu lori sasán ba fa’an iha Ataúro, no iha tempu hanesan sosa sasán husi Alor no illa sira seluk iha Indonézia. Inisiativa ne’e bele haburas atividade komérsiu no kria oportunidade ekonomia ba komunidade iha nasaun rua.
Maski nune’e, Horta rekoñese katak Timor-Leste no Indonézia iha ona akordu no Memorandu Entendimentu (MoU) barak, maibé implementasaun programa konkreta balu seidauk hatudu rezultadu signifikativu.
“Ha’u agora lakohi rona MoU mai husi Governu tanba ita iha ona MoU ho Indonézia hamutuk 80, maibé implementa de’it programa ida-rua. Tanba ne’e, ita la presiza halo MoU tan, maibé tenke halo buat ne’ebé konkretu,” nia afirma.
Prezidente Horta defende katak, atu transforma amizade istórika entre Timor-Leste no Indonézia ba rezultadu ne’ebé povu bele sente, Governu rua tenke fó prioridade ba implementasaun programa konkretu, hamenus obstákulu birokrátiku no hametin kooperasaun, liuliu ba komunidade sira ne’ebé hela iha área fronteira.
(tom)






