Edisaun ohin ami lori ita boot sira ba hatene klean mane Morena oin midar ho naran mompetu Caetano Jose Freitas, Moris iha Alaua de Baixo, iha loron 30 Dezembru 1989, ain fuan domin husi Aman Jose Freitas no Albetina de Oliveira.
Dadaun nee harii familia ho Fernanda Ximenes Lourdes, husi domin neebe mak sira iha Maromak haraik aifuan domin nain tolu mak hanesan Agnacia Freitas, Febnacia Fernanda Freitas no Roeblino Jose Freitas.
Atividade tempu idade sei Kiik
Uluk sei kiik, nia hoby tempu neeba simples deit ba eskola, ajuda inan-aman iha toos, no tuir atividade igreja. Tanba iha tempu neeba teknolojia seidauk hanesan agora.
“Uluk sei kiik, hau nia mehi mak hakarak sai eletrisista. Bainhira hau remata SMP no atu ba rejistu iha STM Dom Bosco Fatumaka, hau nia tiu KAYKERY (Rip) mak lori hau ba. Iha dalan, nia husu ba hau: “O hakarak hili jurusan saida?” Hau hatan: “Hau hakarak hili jurusan listrik.” Nia hamnasa no dehan: “O hakarak dada listrik ba o nia knua Bahaboba neebe seidauk iha listrik ka? Diak liu o hili Jurusan Bangunan.” hau nonok no halo tuir deit. Husi nia konselhu nee, ikus mai hau rejistu iha STM Dom Bosco Fatumaka iha Jurusan Bangunan. Durante estuda iha STM Dom Bosco, hau mos iha hanoin atu sai Padre, tanba ambiente eskola no atividade igreja fo inspirasaun ba hau. Maibe depois remata STM, hau la kontinua rejistu ba dalan nee,” katak nia.
Mane Morena oin midar nee hatete mehi uluk hakarak sai eletrisista, depois iha hanoin atu sai Romo, maibe ikus mai nia kontinua iha area bangunan/Engenharia. Ho tempu, nia komprende katak dalan nee mak Maromak prepara ba nia, tanba husi Jurusan Bangunan nee mak ikus mai lori nia sai Engenheiro Civil. Too ohin loron, area nee fo benefísiu boot ba nia moris, família no oportunidade atu fo kontribuisaun ba dezenvolvimentu infraestrutura iha Timor-Leste.
Nivel Estudu
Nia hahu nia estudu iha eskola primaria iha SDN Baguia husi tinan 1996, depois Indonezia sai bainhira sira sei kelas 4, no kontinua fali iha tinan 2000 iha era Ukun aan iha Ensinu Primario São Jose Baguia too 2003. Depois nia kontinua ba Ensinu Pre Sekundariu São Jose Baguia, husi tinan 2003 too [2005. Depois remata SMP, nia kontinua estudu iha STM Dom Bosco Fatumaka, iha Jurusan Bangunan, husi tinan 2005-2008. Husi nee mak nia hahu aprende kona-ba area konstrusaun no bangunan.
“Ba nível universidade, hau dala uluk kontinua estudu iha Universidade Nasional Timor Lorosae (UNTL), iha programa Diploma III Engenharia Civil, husi tinan 2009 too 2013. Depois, hau kontinua fali estudu iha UNTL iha programa Licenciatura/S1 Engenharia Civil, husi tinan 2018 too 2022. Iha tinan 2023, hau hetan oportunidade liu husi Bolsa Estudu KNB atu kontinua estudu iha Indonezia. Durante tinan ida, hau tuir klase BIPA iha Universitas Atma Jaya Yogyakarta (UAJY). Depois, iha fulan Agostu 2024, hau hahu tama ba klase akademika Mestradu Engenharia Civil, no remata ho wisuda iha fulan Fevereiru 2026 iha UAJY,” katak nia.
Nia mos konta katak durante halao prosesu aprendizajen iha nível Mestradu iha UAJY , dezafiu neebe nia hasoru mak adaptasaun ho ambiente foun, lian no kultura foun, sistema akademiku neebe diferente, no ezijensia estudu neebe aas. Iha inísiu, nia obrigatoriu tuir klase BIPA durante tinan ida iha UAJY atu aprende lian Indonezia ho diak molok tama ba klase akademika.
“Aleinde nee, hau mos hasoru dezafiu iha prosesu halo peskiza, hakerek teze, prepara publikasaun no aprende uza software no metodu analize iha area estrutura. Maski dalan nee la fasil, hau hetan oportunidade atu partisipa iha atividade nasional no internasional, hanesan: 2nd International Conference on Multidisciplinary Engineering (ICOMDEN) iha Malikussaleh University, Indonezia; Asia-Pacific-Euro Summer School on Smart Structures Technology (APESS) iha Hong Kong; Euro Asia Civil Engineering Forum (EACEF) iha Sarawak, Malaysia; Konferensi Nasional Teknik Sipil (KoNTekS) iha Lombok, Indonezia; no International Conference on Structure and Civil Engineering Research (ICSCER) iha Barcelona, Spain,” katak nia.
Atividade sira nee fo hanoin ba nia katak foinsae Timor Leste mos bele aprende, partisipa, no fo kontribuisaun iha nível nasional no internasional. Husi dezafiu sira nee, nia aprende atu sai independente, disiplinadu, pasiensia, la fasil desiste, no aumenta konfiansa atu kontinua fo kontribuisaun ba dezenvolvimentu infraestrutura iha Timor Leste.
Pozisaun Agora
Agora daudaun halao knaar iha Universidade Nasional Timor Lorosae (UNTL), iha Gabinete do Pro-Reitor Para os Assuntos de Desenvolvimento de Infraestrutura (PRADI).
“Iha pozisaun nee, hau servisu nuudar staff neebe fo apoiu tekniku ba prosesu planeamentu no dezenvolvimentu infraestrutura iha UNTL. Atividade loron-loron neebe hau halo mak ajuda iha prosesu design edifísiu ka infraestrutura, prepara no hadia dokumentu BoQ, halo estimasaun volume servisu, no tuir prosesu supervisi project iha terrenu. Aleinde nee, hau mos ajuda halo observasaun ba obra, fo sujestaun tekniku, no koordena ho ekipa sira atu servisu bele lao tuir planu no kualidade neebe diak,” katak nia.
Maski nia sei aprende nafatin, knaar nee fo oportunidade atu uza konhesimentu iha Engenharia Civil, aprende husi senior sira, no fo kontribuisaun kiik ba dezenvolvimentu infraestrutura iha ambiente universitariu.
Esperensia Servisu
Antes asume knaar agora nee, nia iha esperiensia servisu simples iha area Engenharia Civil. “Hau pernah servisu hanesan Site Engineer, ajuda iha atividade laboratoriu konstrusaun, envolve iha obra, no mos perna fo treinamentu iha area teknika. Esperiensia sira nee maski simples, fo oportunidade ba hau atu aprende husi terrenu, komprende realidade obra, aprende servisu hamutuk ho ekipa, no hatene katak iha Engenharia Civil responsabilidade kiik sira mos importante tebes. Husi nee, hau aprende atu servisu ho didiak, tuir prosesu no kontinua hadia aan,” katak nia.
Iha biban nee nia mos hatoo mensajen ba foinsae sira feto no mane atu kontinua estuda tanba futuru iha joven sira nia liman.
“Ba foinsae sira, hau hakarak fo mensajen simples kontinua aprende no kontinua estuda, maski dalan nee la fasil. Ita hatene katak agora iha Timor Leste, foinsae barak remata ona estudu maibe seidauk hetan servisu, tanba oportunidade servisu mos seidauk barak. Tanba nee, dala ruma ema bele hanoin katak “estuda aas ikus mai atu buka osan deit. Maibe tuir hau nia hanoin simples, estudu laos deit atu buka osan. Estudu ajuda ita atu loke hanoin, aumenta konfiansa, hatene hili dalan neebe diak no bele ajuda família, komunidade no nasaun. Osan importante, maibe konhesimentu no kapasidade mak bele ajuda ita atu la fasil monu no bele buka oportunidade foun ho dalan neebe diak liu tan. Tanba nee, ba foinsae feto sira, labele lakon esperansa. Kontinua aprende, kontinua kapasita aan, no labele sente moe atu sonha. Dalan bele kleur, maibe edukasaun sei nafatin sai baze importante ba ita nia futuru,” katak nia.
Nia mos husu feto sira kontinua kapasita aan bele partisipa iha prosesu dezenvolvimentu nasional, tanba nasaun ba oin presiza feto nia kontribuisaun mos.
“Ba feto sira hotu, hau hakarak fo mensajen simples katak kapasita aan mak buat importante ida. Dezenvolvimentu nasional labele lao ho grupu ida deit, maibe presiza kontribuisaun husi ema hotu, inklui feto sira iha família, komunidade, instituisaun no area servisu oi-oin.
Tanba nee, feto sira labele para/stop iha aprende no hadia kapasidade, maski oportunidade dala ruma seidauk barak, maibe ho konhesimentu, disiplinia no konfiansa, feto sira bele partisipa iha prosesu dezenvolvimentu Timor Leste, liu-liu iha edukasaun, saude, administrasaun, ekonomia, teknolojia, engenharia no area seluk. Hau fiar katak bainhira feto sira hetan oportunidade no kontinua kapasita aan, sira bele fo kontribuisaun boot ba família, komunidade no nasaun. Dezenvolvimentu Timor Leste presiza ita hotu nia liman, hanoin no responsabilidade hamutuk,” hakotu.
(eme)






