DILI, STLTIMORLESTE.com – Pasiente ho moras Rheumatic Heart Disease (RHD) ka moras fuan kardíaka reumatika espresa ho moras neebe sira sofre, hanesan ema neebe iha moras ida nee tenke pasiensia no kumpri orariu tratamentu ho lo-loos, atu nunee moras nee bele kura ho diak maske lori tempu naruk.
Pasiente moras RHD, Anastasia Ley hatete, nuudar pasiente neebe hetan moras ida nee, deteta iha Julhu 2025 bainhira halo konsulta iha Sentru Saude Vera Cruz, hodi nunee kontinua halo tratamentu iha Hospital Nasional Guidu Valadares (HNGV) too ohin loron.
Tuir nia, nee mak kada fulan tenke mai kontrola no konsulta ho doutor espesialista hodi haree tuir kondisaun saude nian. Dezde iha 2025 too mai ohin loron, kada fulan sempre mai kontrola iha doutor hodi sona.
Nia konta hikas, antes seidauk hatene moras nee iha, sinais neebe halo iis boot, isin manas, mear, sente kolen beibeik maske la halo servisu todan, fuan tuku-tuku hela deit no moras iha hirus-matan. Ikus liu dada iis bot too monu ba rai, familia lori kedas mai hospital hodi deteta iha moras nee.
“Fofoun mai hasoru doutor espesialista esplika konaba moras nee halo hau senti triste laran moras tiha. Liu-liu bainhira dehan hau nia fuan bocor ho naruk 1,5 metru. Maibe ho tempu neebe lao neneik ho neneik sentimentu triste nee lakon. Hau nafatin iha esperansa maske lori tempu naruk atu kura, tanba doutor dehan tenke sona too tinan 10. Neebe tenke pasiensia hodi halo tratamentu ba moras nee no iha esperansa nafatin katak moras nee sei diak iha loron ida,” dehan nia ba STL iha HNGV, Kuarta (05/08/2026).
Nia hatutan, kondisaun depois konsulta doutor hameno tenke mantein kontrola saude halo tratamentu, mantein hahan labele han ai-haan sin, aimanas, mina no malirin. No nafatin mantein ba sona kada fulan.
Nunee mos inan Pasiente Maria Terezinha hatete, doutor sira dehan moras nee tanba husik hela labarik sira isin manas no mear ho tempu naruk la ba konsulta, nunee ikus mai hodi hamosu moras nee.
Nia katak, nunee mos husi ai-haan neebe konsumu loro-loron hanesan es krim no buat malirin sira seluk, aimanas no buat sin sira mak hamosu ba moras nee hotu.
Nia hatutan, moras nee laos deit ba joven, ferik no katuas maibe akontese mos ba labarik kiik sira.
Iha sorin seluk, tuir informasaun neebe diariu nee sita husi media sosial katak, moras RHD mak kondisaun ida kuandu valvula fuan nian hetan estragu permanente tanba deit komplikasaun husi Demam Rematik (Acute Rheumatic Fever) neebe la hetan tratamentu ho diak. Moras nee dalaruma hahu deit husi moras kakorok moras neebe kauza husi bakteria Streptococcus Grupu A. Se la kura lalais ho antibiotiku, reasaun autoimun sistema imun nian sei ataka fali fuan, liliu valvula fuan (bele sai kloot ka fakar/boka).
Timor Leste nudar rai ida neebe kazu RHD aas tebes iha mundu. Sintoma ka sinais RHD baibain mosu dalaruma tinan hira liutiha depois de hetan demam rematik, mehu-nakinu ka Sesak napas: Liliu kuandu halo atividade fisiku ka kuandu toba latak. Sente kolen beibeik maske la halo servisu todan.Fuan tuku-tuku: Fuan tesi-malu ka dere la tuir lalaok loos. Moras hirus-matan: sente la diak ka todan iha hirus-matan. Iha oas-bain: Ain-kabun, ain, ka kabun sai bubu tanba bee labele sirkula ho diak.
Tratamentu ho prevensaun estragu iha valvula fuan nian permanenti (labele kura fali ba uluk), maibe bele kontrola ho dalan sira nee:Antibiótiku Profilaksis: Pasiente RHD presiza hetan injesaun antibiótiku (baibain Penicillin) fulan-fulan too tinan balu atu prevene bakteria ataka fali fuan. Ai-moruk Fuan, atu kura sintoma sira hanesan hamenus bee bubu iha ain ka ajuda fuan boba ran ho kbiit.Operasaun: se valvula aat resin, presiza operasaun atu troka ka hadia valvula fuan.
(dom)






