DILI, STLTIMORLESTE.com — Permakultura Timor Lorosa’e (Permatil) hamoris ona bee-matan liu 800 iha territóriu Timor-Leste tomak, hodi responde ba impaktu El Niño no mudansa klimátika.
Fundadór Permatil, Ego Lemos hato’o informasaun ne’e ba jornalista sira iha Palásiu Prezidensiál Nicolau Lobato, Bairo Pité, Dili, Segunda-feira (26/10/2026).
Nia esplika katak sosiedade sivíl, Governu no Estadu halo ona asaun oioin atu promove ezemplu adaptasaun ba mudansa klimátika iha komunidade sira.
“Maski ita hasoru El Niño, ne’ebé mak fenómenu globál, ita presiza adapta an atu hamenus impaktu ba ita-nia sosiedade,” dehan Ego Lemos.
Ego Lemos hatete katak Permatil identifika ona bee-matan liu 800. Nia konsidera katak númeru ne’e bele aumenta tan, tanba fatin balun ne’ebé antes maran, agora hahú hatudu sinal moris fali.
Nia mós relata katak, iha fatin balun rai ne’ebé antes maran hahú sai matak fali, no manu fuik sira fila ba sira-nia fatin, ne’ebé kontribui ba ekolojia.
Atividade ne’e hahú iha 2004 ho eskala ki’ik. Depois haree rezultadu, Permatil hahú aumenta implementasaun programa ne’e iha territóriu tomak iha 2018.
“Ohin loron, atividade Permatil nian kobre diretamente ka indireta aldeia rihun ida resin iha territóriu tomak, inklui Oekusi no Ataúru,” dehan Ego Lemos.
Nia hatutan katak, iha munisípiu balun, komunidade sei hasoru difikuldade asesu ba bee, tanba seidauk implementa atividade konservasaun bee iha sira-nia área.
Ego Lemos esplika katak, komunidade balun hahú koopera liuhusi tau debu naturál no kuda ai-horis atu ajuda rai rai-been no konserva bee.
Nia apela ba sidadaun hotu atu aprende husi ezemplu ne’ebé eziste ona no foti asaun iha sira-nia komunidade hodi enfrenta mudansa klimátika.
“Ha’u fiar katak ita bele hetan rezultadu di’ak. Tanba ne’e, ha’u husu sidadaun hotu atu foti asaun iha fatin ida-idak hodi enfrenta mudansa klimátika,” dehan Ego Lemos.
Aleinde ne’e, Prezidente Repúblika José Ramos-Horta mós apela ba sidadaun hotu atu kuidadu bee no evita desperdísiu, liuliu bainhira Timor-Leste enfrenta El Niño no kondisaun rai maran.
Nia mós husu Governu atu kontinua prezerva rekursu bee, tanba bee importante ba komunidade, animál no ai-horis.
(eme)






