MANILA, STLTIMORLESTE.com – Primeiru-Ministru (PM), Kay Rala Xanana Gusmão partisipa iha 16.ª Simeira ASEAN–ONU, ne’ebé foka ba kooperasaun no dezafiu globál.
Primeiru-Ministru (PM) Timor-Leste, Kay Rala Xanana Gusmão, partisipa hamutuk ho líder nasaun membru ASEAN sira iha enkontru ba dala-16 ASEAN ho Nasoins Unidas (ONU).
Enkontru ne’e hala’o iha Manila, Filipina, 16 Novembru 2026, ho objetivu hametin kooperasaun multilaterál no buka solusaun ba dezafiu globál no rejionál.
Prezidente Filipinas, Ferdinand R. Marcos Jr., iha liafuan abertura, subliña importánsia parseria ASEAN–ONU atu transforma aspirasaun komún ba rezultadu konkretu.
“Ita nia kooperasaun ne’e tenke fó benefísiu ba povu sira iha rejiaun,”hatete Prezidente Filipinas, Ferdinand R. Marcos Jr liu husi nia deskurus iha fatin Philippines International Convention Center (PICC) Manila-Filipina, Segunda (16/11/2026).
Marcos mós refere ba nesesidade atu kombate krime sibernétiku, fraúde online no tráfiku droga ilegál.
Nia mós hametin kompromisu ASEAN atu mantein Sudeste Aziátiku nu’udar zona livre hosi arma nukleár.
Kooperasaun ASEAN–ONU abranje fasilitasaun komérsiu, transformasaun dijitál no dezenvolvimentu ekonomia azúl.
Área seluk inklui rekursu minerais sustentável, saúde, seguransa ai-han, jestaun dezastre no asaun klimátika.
Parseria ne’e mós foka ba protesaun feto, labarik no ema ho defisiénsia, inklui siénsia no teknolojia.
Iha Sekretáriu-Jerál ONU, António Guterres, hato’o apresiasaun ba parseria ASEAN–ONU ne’ebé dezenvolve durante tinan sira iha área dame no direitus umanus.
Nia informa, kooperasaun ne’e mós abranje igualdade jéneru, teknolojia, inovasaun, prevensaun no rezolusaun konflitu.
Guterres afirma katak Planu Asaun ba tinan lima foun no Planu Estratéjiku Konjuntu ba Jestaun Dezastre sei aprofunda parseria entre instituisaun rua.
Nia koalia, planu sira ne’e sei apoia Vizaun Komunidade ASEAN 2045 no Objetivu Dezenvolvimentu Sustentável.
Iha nia intervensaun, Guterres alerta kona-ba konflitu armadu, mudansa klimátika no nesesidade umanitária ne’ebé kontinua aumenta.
Nia mós refere ba krize kustu moris, aumentu tarifa komersiál no kustu enerjia iha mundu.
Guterres temi impaktu konflitu Rúsia–Ukránia, situasaun iha Estreitu Hormuz no Tasi Mean, inklui krize iha Médiu Oriente.
Nia apela ba nasaun sira atu hametin kolaborasaun no reforma sistema finanseiru globál no instituisaun internasionál.
Nia mós husu atu apoia nasaun vulnerável, promove enerjia renovável no dezenvolve intelijénsia artifisiál responsável.
Aleinde ne’e, Guterres apresia esforsu ASEAN iha negosiasaun Kódigu Konduta iha Tasi Xina Súl.
Nia mós apresia kontribuisaun ASEAN ba akordu kanselamentu-funu entre Kamboja no Tailándia.
Kona-ba Mianmar, Sekretáriu-Jerál ONU hato’o preokupasaun kona-ba krize ne’ebé kontinua afeta nasaun ne’e.
Nia apela ba parte hotu atu proteje sivíl, respeita lei internasionál no garante asesu asisténsia umanitária.
Guterres reafirma kompromisu ONU atu kontinua apoia implementasaun Konsensu Pontu Lima ASEAN.
Nia mós defende solusaun polítika inkluziva ne’ebé lidera hosi povu Mianmar, atu hapara violénsia no rezolve kauza fundamentál konflitu.
Nia husu mós atu garante libertasaun ba ema hotu ne’ebé detidu arbitrariamente.
Iha parte ikus, Guterres informa katak enkontru ne’e mak nia partisipasaun ikus nu’udar Sekretáriu-Jerál ONU.
Maski nune’e, nia afirma sei kontinua komprometidu ba dezenvolvimentu no estabilidade iha Sudeste Aziátiku.
Entertatu partisipasaun PM Kay Rala Xanana Gusmão iha enkontru ne’e hatudu envolvimentu Timor-Leste iha diálogu no kooperasaun ASEAN–ONU.Timor-Leste kontinua envolve an iha esforsu hamutuk atu promove dame, seguransa no dezenvolvimentu sustentável iha rejiaun.
(jen)






