BAUCAU, STLTIMORLESTE.com – Projetu kanalizasaun bee moos husi Bee-Matan Defauasi ba Baguia Vila, Munisípiu Baucau, distánsia kilómetru 10 resin kontratu ba durasaun servisu fulan neen (6), maibé servisu ona tinan tolu resin seidauk finaliza.
Xefe Suku Alaua Kraik, João Baptista Alves esplika, projetu kanalizasaun bee moos husi bee matan Defauasi ba Baguia Vila iha prosesu tenderizasaun manan husi kompaña seluk, maibé halo subkontratu fali ba kompaña Roman Grigio Unipessoal Lda atu hala’o servisu husi Bee-Matan Defauasi to’o Baguia Vila no kompaña ida seluk responsavel atu halo distribuisaun bee ba uma komunidade sira.
Maibé servisu hira ne’e kompaña rua refere la atinji to’o abandona servisu hahú husi tinan 2024 too ohin loron.
“Ami aprezenta tiha ona ba Prezidente BTL, maibé sira nia resposta nafatin enkoraja kompaña ne’ebé manán projetu atu kontinua servisu. Maibé, até agora, kompaña ne’ebé hala’o servisu iha ne’ebá abandona ona husi tinan 2024 to’o agora,” hateten João Baptista ba jornalista sira iha Vila Antiga Baucau, Segunda (07/09/2026)
Nia komenta, kondisaun kompaña abandona servisu ne’e, iha loron 24 Agostu 2026 bainhira Prezidente Bee Timor-Leste (BTL) marka prezensa direita iha Postu Administrativu Baguia, Autoridade Suku no Postu informa kedas atu BTL foti desizaun emediata atu halo avaliasaun ba kompaña kontratante. Bainhira kompaña refere la iha kapasidade atu kontinua projetu, BTL tenke kansela kontratu no fó projetu refere ba kompaña seluk atu finaliza.
Tuir nia, servisu ne’ebé kompaña sira halo ona mak konstrusaun tanki rezervatóriu ida. Maibé, tanki intik iha Bee-Matan Defauasi seidauk konstrui, enkuantu parte husi estrada boot ba tanki intik, ho distánsia kuaze 5 kilómetru, mós seidauk hala’o.
João Baptista preokupa parte asaun kompaña nian iha projetu refere, tanba material projetu hanesan torneira sira, soe hela iha área tanki rezervatóriu iha Baguia Vila no iha risku atu estraga tanba la uza durante tempu naruk.
“Ami husu ba BTL atu bolu kompaña no fó hanoin. Se kompaña labele ona hala’o servisu diak, liu diak kansela kontratu no bolu fali kompaña seluk atu kontinua servisu,” nia hateten.
Nia subliña katak projetu ne’e importante ba komunidade tanba nia objetivu mak fornese bee moos husi Bee-Matan Defauasi ba Baguia Vila. Tanba ne’e, nia husu atu BTL no kompaña responsavel halo asaun lalais atu evita projetu kontinua abandona no osan públiku la fó benefísiu ba komunidade.
Iha sorin seluk, Koordenadora BTL Munisípiu Baucau, Adriana Belo da Rosa, hateten katak projetu ne’e hahu implementa iha tinan 2023 ho durasaun kontratu servisu fulan neen. Maibé, to’o agora projetu ne’e seidauk finaliza tanba obstákulu iha transportasaun materiál.
“Projetu ne’e iha durasaun servisu ne’ebé sira asina kontratu fulan neen, maibé to’o agora seidauk finaliza. Razaun ida mak transportasaun materiál, inklui ida ne’e sai obstákulu ba projetu, nune’e servisu seidauk bele remata to’o agora,” nia hateten.
Nia mós klarifika katak projetu ne’e la abandona, tanba kompaña sei kontinua hala’o servisu iha tereñu, liuliu iha parte tanki filtrasaun nian.
“Projetu ne’e la abandona. Agora daudaun sira sei la’o hela ho servisu iha tanki filtrasaun, ne’ebé nia progresu fiziku liu ona 30%. BTL mós halo ona pagamentu 25%,” nia esplika.
Adriana hateten katak BTL sei kontinua fó atensaun no akompañamentu ba projetu ne’e, atu servisu bele atinji rezultadu no remata tuir objetivu.
“BTL iha obrigasaun nafatin atu fó atensaun no halo akompañamentu, atu bele alkansa servisu ida ne’e, tanba projetu ne’e iha durasaun limitadu, maibé agora tempu kontratu liu tiha ona,” nia afirma.
Enkuantu, Diretor Kompaña Roman Grigio Unipessoal Lda, Estevão Paul Sarmento, rekoñese katak projetu kanalizasaun bee moos iha Postu Administrativu Baguia atrazadu, maibé nia rejeita alegasaun kompaña abandona projetu.
Nia esplika atrazu ne’e akontese tanba kondisaun klimátika, liuliu udan difikulta ba transporte halo mobilizasaun materiál konstrusaun ba tereñu, tanba fatin implementa projetu, falta estrada.
“Projetu kanalizasaun bee moos iha Baguia ne’e ami servisu tinan tolu ona. La’os ami la servisu ka abandona, maibé iha problema iha kondisaun klimátika. Natureza udan mak sai obstákulu, tanba iha tinan ida ita bele servisu de’it fulan tolu ka haat, tanba iha Baguia, tempu bailoron mós udan nafatin,” hateten Estevão.
Nia esplika, servisu ne’ebé BTL atribui ba Kompaña Roman Grigio Unipessoal Lda mak konstrusaun kanalizasaun no instalasaun torneira bee, husi Bee-Matan Defauasi ba Baguia Vila, ho distánsia hamutuk 18 kilometru, inklui konstrusaun tanki bee hamutuk unidade 10.
Tuir nia, Roman Grigio finaliza ona konstrusaun tanki bee unidade sia (9), enkuantu tanki ida seluk sei iha prosesu konstrusaun no besik atu finaliza.
Kona-ba instalasaun torneira bee, kompaña halo ona instalasaun ba distánsia kilometru haat, enkuantu restu kilometru 14 seidauk instala tanba materiál, liuliu pipa bee, seidauk to’o iha fatin servisu.
Estevão hateten katak pipa sira ne’e agora daudaun ho ró atraka ona iha Portu Tibar, Dili, no kompaña sei sobu husi molok hato’o pedidu ba BTL kontinua instalasaun.
“Seidauk hotu. Agora ami hein pipa ne’ebé iha ona Portu Dili. Sei hein sobu hotu tiha, depois ami hatama pedidu ba BTL atu haree ami bele instala tan restu kilometru 14 ne’e,” nia komenta.
Nia mós rejeita alegasaun kona-ba Roman Grigio abandona projetu, tanba servisu iha tereñu sei kontinua. Maibé, nia hatudu katak atrazu iha parte kompaña seluk ne’ebé BTL kontrata ba konstrusaun tanki distribuisaun bee.
“Se abandona, entaun kolega kompaña Irvania Unipessoal Lda ne’ebé toma konta ba konstrusaun tanki distribuisaun ho kapasidade litru rihun 24, ne’ebé atu distribui bee ba komunidade Baguia, mós seidauk halo. Tanki balu ho medida metru kubiku haat ka lima, nia halo hamutuk nain sia, maibé to’o agora seidauk bo’ok,” afirma Estevão.
To’o notísia ne’e públika STL seidauk hetan komentáriu husi kompaña Irvania Unipessoal Lda.
Entertantu, nota informativu ne’ebé STL asesu husi pajina ofisiál BTL, projetu konstrusaun sistema bee moos iha Postu Administrativu Baguia ne’e, implementa ho valór orsamentu $ 844,640.87 ba durasaun tempu fulan neen, ne’ebé lansa fatuk dahuluk iha tinan 2023.
Projetu sistema bee moos iha Baguia ne’e, atu kobre ba suku tolu, hanesan suku Alaua Leten, Alaua Kraik no Hae-Coni, Postu Administrativu Baguia ho totál populasaun hamutuk na’in 2.950. Nune’e mos sei fornese bee ba instituisaun públika sira hanesan, postu saúde, eskola no igreja.
(tom)
