DILI, STLTIMORLESTE.com – Sekertaria Estadu ba Igualdade (SEI) hamutuk ho linhas ministeriais 17 nomos Banku Nasional Komersiu Timor Leste (BNCTL), realiza workshop validasaun relatoriu deklarasaun Maubisse faze datoluk (madiu prazu 2023-2025), hodi relata progresu no atinjimentu kona-ba implementasaun deklarasaun refere ba governu no entidade implementador sira, liu husi atividade, monitorizasaun, avaliasaun no relatoriu sira.
Sekertaria Estadu ba Igualdade, Elvina Souza Carvalho hatete, SEI hamutuk ho parseiru implementador deklarasaun Maubisse halo inkontru, ho validasaun ba relatoriu husi implementasaun ba deklarasaun Maubisse nian nee. Iha linha ministeriais sira neebe mak nudar implementador ba politika deklarasaun Maubisse ho BNCTL. Hanesan baibain parseiru dezenvolvimentu DFAT Governu Australia mos fo sira nia apoiu asistensia teknika durante implementasaun no monitorizasaun ba iha deklarasaun Maubisse nian nee.
Nia katak, loron nee importante tebes para linhas ministeriais sira hamutuk hodi haree no hodi valida relatoriu neebe mak iha, liu-liu relatoriu implementasaun husi politika deklarasaun maubessi neebe mak mai husi implemetador sira. Alende BNCTL iha MJDAK, MPIE, ME, MESSK nomos iha linhas ministeriais sira seluk hamutuk 17 inklui mos Sekertariu Estadu balun.
Politika deklarasaun Maubisse nudar politika ida husi linhas ministeriais sira hodi bele promove politika sira no kontribui ba desenvolvimentu ida neebe inklusivu nomos foka ba melhora kondisaun moris maluk feto rural sira neebe hela iha area rurais sira. Tanba nee presiza lee relatoriu deklarasaun Maubisse nee ho diak, hodi haree saida mak linhas ministeriais sira halo, liu-liu wainhira sira implementa politik deklarasaun Maubisse. Husi relatoriu neemak bele hatene impaktu saida mak politika deklarasaun maubessi hasoru, maibe linhas ministreriais ho seriedade implementa tanba nee politika estadu no governu nian hodi investe orsamentu ba iha politika rural nian.
“Hau garante katak implementasaun politika deklarasaun maubessi nee lori progresu boot, tanba linhas ministeriais sira iha seriedade hodi tau orsamentu ba implementasaun sira nee, no politika sira nee iha progressu boot. Ida nee atu hatudu katak, seriedade nomos komprimisiu iha governu IX nian atu bele kontinua investe mos ba iha promosaun igualdade no inkluzaun, nomos hodi hadia moris povu rural sira nian moris,” dehan nia ba jornalista iha ambitu workshop validasaun relatoriu deklarasaun maubessi faze datoluk (2023-2025) iha Hotel Timor, Tersa (07/07/2026).
Nia afirma, progresu barak iha relatoriu neemak hanesan porezemplu hanesan iha Ministeru Saude iha komitmentu atu harii sentru saude no hakbesik saude baziku ba iha komunidade iha area rurais. Saida mak sira halo iha sira nia komprimisu mak sei harii sentru saude iha fatin rural sira. Husi sira nia komprimisiu nee sira harii sentru saude no hakbesik saude ba komunidade sira, ida neemak sira halo. Nunee mos iha Ministeriu Edukasaun, sira dehan hakbesik eskola ba iha komunidade liu-liu iha area rurais sira. Ida neemak komprimisiu neebe sira halo sei hakbesik eskola ba iha komunidade sira iha area rurais.
Politika deklarasaun nee laos implementa deit husi SEI, maibe implementa mos husi llinhas ministerias 17 inklui mos BNCTL mak implementa.
Reprezentante DFAT-TL, Chad Clark hatete, lori governu Australia nia naran, hatoo apresiasaun sinseru ba Governu TL partikularmente SEI ba ninia kolaborasaun kontinua ho programa DFAT nian neebé promove empoderamentu ba feto sira, ema ho defisiensia sira, no inkluzaun sosial neebe luan liutan
Nia katak, SEI dezempeña papel vital ida hodi garante responsabilizasaun iha liña ministeriu sira hotu iha implementasaun kompromisu nasional igualdade jeneru, defisiensia no inkluzaun sosial.
“Ami elojia progresu makaas neebe entidade governu sira halo hodi avansa sira ida-idak nia enkuadramentu no hatudu kompromisu neebe klaru ba empoderamentu ekonomiku feto no ema ho defisiénsia sira, partikularmente iha area rural sira. Ami mos agradese ba entidade hotu-hotu nia partisipasaun ativu iha workshop validasaun ida nee. Ita boot nia envolvimentu esensial atu asegura katak realizasaun sira reflete ho lolos iha relatoriu mediu prazu husi deklarasaun maubisse faze III,” dehan nia.
Nia parte rekonhese progresu signifikativu neebe maka halo ona tuir deklarasaun ida nee. Iha ona esforsu signifikativu atu promove dezenvolvimentu negosiu no merkadu liu husi fasilita asesu ba merkadu, input produsaun, servisu finanseiru, no rekursu sira seluk liuhusi fasilidade inkubasaun negosiu dezenvolvimentu ekonomiku komunitariu iha setor hortikultura, akikultura, no pekuaria hametin ona meius subsistensia, hasae produsaun, no hadia kualidade produtu.
DFAT mos elojia melhoria sira iha servisu saude nian, inklui kuidadu inan nian, konsiensia kona-ba saude reprodutiva, no reforsa sistema apoiu ba sobrevivente sira husi violensia bazeia ba jeneru, hodi garante asesu oportunu ba servisu esensial sira iha area rural sira.
“Ami partikularmente rekonese esforsu sira atu hasae asesibilidade ba infraestrutura esensial sira, hanesan bee-moos, estrada sira, no espasu publiku sira neebe inkluzivu, hodi permite ema sira ho defisiénsia atu partisipa ho kompletu liután iha vida ekonómika no sosial,” nia tenik.
Lori Governu Australia nia naran, reafirma kompromisu atu kontinua apoia TL liu husi parseria sira nee. Liu husi programa PROSIVU, DFAT sente orgullu atu fo apoiu ba implementasaun no monitorizasaun ba Deklarasaun Maubisse Faze III, iha kolaborasaun besik ho SEI.
Nunee mos Xefe Departementu Desenvolvimentu Ekonomia ba Feto, Hendrique da Silva iha nia aprezentasaun relatoriu hatete, relatoriu nee ezije ba linhas ministerias sira atu servisu diak liutan iha plitika deklarasaun maubessi nian nee. Relatoriu husi deklarasaun Maubessi iha faze datoluk nian, tama ba ninia implementasaun tinan tolu, presiza atu avalia fila fali nia atinzimentu nee to iha neebe. Iha 2023 laiha relatoriu ida neebe atu bele haree nia progressu, maibe ho relatoriu nee bele hatudu nia progresu sira ho diak.
Nunee dadus sira neebe mak ministeriu sira haruka mai SEI, signifika katak, nee ministeriu sira nia atinzimentu rasik mak deklarasaun maubessi nee akontese 2023, no dadaun tama ba tinan 3 nian signifika katak, linhas ministerias sira mos sai nain ba deklarasaun ida nee hodi kontribui ba nasaun nian.
Nia katak, progressu husi deklarasaun maubessi nian durante nee atu hatudu ministeriu sira nia implementasaun nee too iha neebe, iha area ekonomio nian, inkluzaun sosial nomos area seluk. Idak-diak atu haree haree nia apel hodi kontribui hadia moris, liu-liu ba inan feton sira nebee iha area rural.
Iha faze importante sira neebe mak konsidera tebes molok tama ba situasaun neebe kontribui ba esforsu SEI nian. Faze dahuluk neebe mak implementa liu husi desenvolve no aprova matadalanba deklarasaun Maubessi ho objetivu atu haklaru no haklean alinamentu komprimisiu, atividades, indikadores, meta, linha de baze no orsamentu sira.
Aleinde ida nee SEI mos dezenvolve matriks ida hanesan ferramente neebe utiliza ba rekoillamentu dadus husi ministeriu xave implementadores. SEI servisu hamutuk ho entidade relevente sira halo aprovasaun ba matriks neebe sei utiliza hodi halo rekoillamentu ba dadus sira neebe mak sei utiliza ba prosesu hakerek relatoriu DM III ba mediu prazu nian. No faze ikus nian mak realiza atividade validasaun workshop ho entidade implementadores sira kona ba dadus neebe mak rekolla ona.
(dom)
