DILI, STLTIMORLESTE.com Timor Leste (TL) iha potensial boot atu transforma ekonomia nasional liu husi agrikultura, petróleu no gás, turizmu, indústria no dezenvolvimentu kapital umanu, tuir visaun Plano Estratégico de Desenvolvimento (PED) 2011–2030. Maibé, realidade hatudu katak TL nafatin enfrenta dezafiu estrutural hanesan dependénsia boot ba importasaun alimentar, númeru turista internasionál neebé kiik, falta rekursu umanu espesializadu iha indústria enerjia, no taxa Not in Employment, Education or Training” (NEET) juventude neebé aas.
Kestaun nee hato’o husi eis Ministru Turismu no eis Reitor Dili Institute of Technology (DIT), Drs. Manuel Florencio da Canossa Vong, BA., Dip.TAA., MSi., PhD, liu husi Oratio Sapientia ho tema” Papél Ensinu Superiór nian iha Transformasaun Siénsia no Kultura ba Dame, Inovasaun Teknolójika, no Reziliénsia Ekonómika Nasaun nian iha Nivel Rejionál no Globál” iha serimonia Graduasaun programa Lisensiatura ba dala XXIII no Mestradu ba dala X DIT 2026 nomos selebra Dies Natalis ba dala XXIV neebe halao iha Salaun Centro Convencao Dili (CCD) Kaikoli, Segunda (11/5/2026).
Alein de selebra Dies Natalis ba dala XXIV, DIT mos gradua estudante hamutuk 270. Husi total ida nee, School of Engineering and Science (ema nain 86), School of Petroleum Studies (ema nain 5), School of Business and Management (ema nain 108), ho School of Tourism and Hospitality (ema nain 34). Programa Mestradu Master of Business and Management/MBA (ema nain 6).
Nia dehan, situasaun ida nee hatudu katak transformasaun ekonomia nasional sei depende liu ba investimentu iha edukasaun, inovasaun, industrializasaun no preparasaun forsa traballu nasional atu Timor-Leste bele sai nasaun ida neebé sustentável, reziliente no kompetitivu iha nivel rejionál no global.
“Hau rekomenda ba ita hotu parte interessados sira katak Timor-Leste presiza fortalece modernizasaun agrikultura no irrigasaun atu reduz dependénsia importasaun foos no garante seguransa alimentar nasional. Governu no universidade sira tenke aumenta investimentu ba cience, technology, engineering, and mathematics (STEM), TVET (Technical and Vocational Education and Training) no ensinu superior atu prepara juventude ho kompeténsia iha área indústria petrolífera, AI, ekonomia dijitál no turismo sustentável,” hatete Manuel Vong.
Nia haktuir tan katak, setór turizmu no downstream industry mos presiza dezenvolve liuhusi infraestrutura, promosaun internasionál no kooperasaun entre governu, universidade no setor privadu atu kria oportunidade servisu no aumenta produtividade nasional.
Iha tempu hanesan, polítika nasional tenke fó prioridade ba reduksaun taxa NEET juventude liuhusi empreendedorismu, inovasaun no ligasaun direta entre edukasaun ho merkadu servisu nasional.
Iha parte seluk, Timor-Leste konsege halo progresu importante iha dezenvolvimentu edukasaun no kapital umanu durante períodu independénsia 2002–2026. Asesu ba edukasaun aumenta iha nivel hotu, alfabetizasaun nasional melhora, universidade no instituisaun edukasaun superior aumenta, no governu kontinua aumenta investimentu ba setor edukasaun.
“Progresu hirak ne’e kontribui importante ba estabilidade nasional, dezenvolvimentu sosial no konsolidasaun Estadu Timor-Leste,” tenik nia.
Maibé, katak Manuel Vong, maski iha sucesso hirak nee, Timor-Leste nafatin enfrenta dezafiu estrutural neebé boot tebes. Dadus nasional hatudu katak maioria estudante sira seidauk kontinua ba nivel edukasaun aas liu, kualidade aprendizajen nafatin menus, kapasidade STEM no teknolojia limitadu, no ligasaun entre edukasaun ho merkadu servisu no dezenvolvimentu ekonomia nasional seidauk forte.
Iha tempu hanesan, mudansa jeopolítika global, kompetisaun teknolojika, intelijénsia artifisiál no transformasaun ekonomia dijitál hatudu katak futuru nasaun ida la depende deit ba rekursu naturál, maibé depende liu ba kualidade kapital umanu, kapasidade siéntifika, inovasaun no lideransa estratéjika.
Tanba nee, Timor-Leste tenke halo reforma estrutural ba sistema edukasaun nasional atu fortalece kualidade aprendizajen, leitura, numerasia, STEM, hanoin krítiku no kapasidade dijitál. Governu no parseiru dezenvolvimentu tenke aumenta investimentu ba formasaun profesór, doutór, laboratóriu, peskiza no infraestrutura teknolojia atu prepara juventude Timor- Leste ba ekonomia futuru.
Nia dehan, iha nivel sekundáriu no superior, presiza polítika nasional ida atu reduz abandonu eskolar no aumenta transisaun estudante husi ensinu báziku ba ensinu sekundáriu, TVET no universidade. Programa edukasaun tékniku-profisionál no ensinu superior tenke liga diretamente ho nesesidade merkadu servisu, indústria, agrikultura, turismo, ekonomia azul no verde, energia no transformasaun dijitál.
Nia rekomenda katak universidade sira mos tenke transforma an sai sentru inovasaun, laboratóriu peskiza no plataforma kooperasaun internasionál, laós deit fatin transmisaun koñesimentu. Iha kontekstu ida nee, Dili Institute of Technology tenke kontinua lidera transformasaun edukasaun superior liuhusi inovasaun akademika, programa doutoral, peskiza aplikadu no kooperasaun internasionál.
Filosofia: “One Doctor, One Industry, One Project” tenke sai modelu nasional ida atu liga universidade ho indústria no dezenvolvimentu ekonomia nasional.
Ikus liu, kapítulu foun dezenvolvimentu Timor-Leste tenke bazeia ba soberania koñesimentu, siénsia, teknolojia, inovasaun no dignidade kapital umanu.
“Se DIT no Timor-Leste bele investe estrategikamente ba edukasaun no kapital umanu, entaun nasaun ida nee sei bele sai nasaun ida neebé reziliente, kompetitivu, sustentável no respeitadu iha nivel rejionál no global,” dehan Manuel Vong.
(mik)






