DILI, STLTIMORLESTE.com – Ministeriu Edukasaun (ME) no Ministériu Saude (MS) realiza enkontru kona-ba implementasaun hili Saudavel ho profesores husi nivel sekundariu jeral publiku, privadu, katolika no dirijente sira husi ME.
Tuir Deolindo da Cruz, nuudar Diretor Geral do Ensino Secundária Geral e Techico Vocacional – Ministério Educação ba jornalista sira iha salaun Ian Martin Balide, Kinta nee (11/06/2026).
‘Agradese wa’in no apresia tebes ba ita hotu nia prezensa ba atividade enkontru konaba implementasaun “Hili Saudável” nian ba loron ohin. Ida nee hanesan onra no priviléjiu ida mai hau hodi hamutuk ho ita nia ekipa husi Ministériu Saúde hodi fo benvindu ba ita-boot sira iha enkontru importante ida nee konaba atividade promosaun saúde ba ita nia eskola sekundaria sira iha Munisipiu Dili. Obrigadu ba ita boot sira nia tempu atu mai partisipa. Hau mos hakarak rekonhese esforsu husi ekipa hotu-hotu neebe envolve ba organiza enkontru ohin nian, no hau apresia kooperasaun entre setór edukasaun no saúde,” dehan nia.
Deolindo dehan, sorumutu ohin laos deit enkontru maibé ida nee nuudar kompromisu lideransa nian. Ho razaun, hanorin saude afeta diretamente ba aprendizajen, prezensa, dixiplina no oportunidade sira iha futuru. Bainhira estudante sira saudável, sira sei partisipa maximu iha aula, sira sente fiar aan iha eskola, no sira bele konsentra diak liu ba sira nia estudu. Bainhira sira moras ka iha risku atu hetan moras, vida eskolar sai difisil liu tan ba sira, moras bele daet ba sira-nia família, lakon vida bainhira la hetan atendimentu ho lalais no ikus afeta ba sistema edukasaun.
“Ita hakarak asegura katak estudante no manorin sira bele kompriende ba atividade promosaun saude nian, no sei implementa atividade sira ho di’ak no susesu, no relata progresu ba implementasaun atividade neebe halao ona. Bazeia ba relatoriu hirak nee sei fasilita ekipa atu halo avaliasaun no monitorizasaun hodi bele hadia hamutuk no sei hadia diak liu tan iha implementasaun tuir mai. Topiku promosaun lima hanesan ezersisiu, fase liman, prevensaun Tuberculoze, pulmaun Saudável no Nutrisaun nee nuudar parte ida esensial tebes ba ita nia moris loro-loron nian, hodi muda ita nia hahalok husi moris la saudavel ba moris saudável haktuir motto Saúde katak, “Saúde iha ita nia liman rasik”. Ho nunee, mai ita hotu servisu hamutuk atu eduka ita nia oan sira hodi oinsa bele prevene moras hadaet no la-hadaet sira liu husi ita nia atitude ka asaun loro-loron,” tenik nia.
Tuir DJ, Deolindo katak, objetivu husi enkontru ida nee atu aliña no koordena oinsa eskola sekundária sira sei implementa atividade promosaun saúde liu-liu ba tópiku 5 neebe mak ohin rona husi Diretor Nasional Edukasaun no Promosaun Saúde, Ministériu Saúde nian, atu nunee esforsu nee konsistente, pratiku no efetivu. Hakarak asegura katak estudante no manorin sira bele kompriende ba atividade promosaun saude nian, no sei implementa atividade sira ho diak no susesu, no relata progresu ba implementasaun atividade neebe halao ona. Bazea ba relatoriu hirak nee sei fasilita ekipa atu halo avaliasaun no monitorizasaun hodi bele hadia hamutuk no sei hadia diak liu tan iha implementasaun tuir mai.
“Kria ka delega responsabilidade sira neebe klaru. Organiza planu simples konaba oinsa eskola sei implementa atividade sira ba tópiku lima, inklui se mak responsavel ba parte ida-idak. Presiza servisu no kolabora hamutuk ho ekipa Saúde sira bainhira sira tun ba halo koordenasaun ho ita-boot sira iha eskola. Envolve estudante sira ho ativu. Ba estudante sira neebe mak atu sai Promotor Saude nian, presija ita idendifika estudante sira ida neebe mak ativu no iha interese no komitmentu atu kontinua ba atividade ida nee iha eskola.Submete relatóriu no halo monitorizasaun. Lideransa edukasaun presiza evidénsia ka dokumentasaun. Ita hakarak eskola sira ida-idak atu dokumenta saida maka halo ona – hanesan atividade sira neebe halao ona, numeru kanorin sira neebeb maka alkansa ona, no dezafiu xave ruma neebe maka hasoru,” nia hatutan.
Iha fatin hanesan, Jaime dos Rei Belo hanesan Direitor Nasional Educação e Promoção Saúde, Minisériu Saúde dehan, uluk liu hakarak agradase ba Aman Maromak tanba ho nia diak hotu mak ohin loron bele hamutuk iha fatin ida nee hodi halao atividades konaba implementasaun “Hili Saudável” nian ba loron ohin.
“Ida nee hanesan onra ida mai hau hodi fó bemvindu ba ita-boot sira iha enkontru importante ida nee. Agradese mos ba ita-boot sira nia kompromisu neebé ita boot sira hatudu loron- loron ba Edukasaun moris saudável nia ba ita nia oan ka alin estudante sira iha Timor Leste, liu-liu iha Munisípiu Dili. Agradese mós ho prezensa husi ekipa sira hotu neebe durante nee fó apoiu ba planu atividade promosaun saude ida nee,” nia informa.
Nia dehan, Edukasaun Promosaun Saude hanesan kroscutting ba Programa hotu hotu ho nia papel importante ida mak atu eduka no promove hahalok ka asaun saudavel hanesan medida prevensaun ida atu bele prevene no proteje ema ida idak ga individu ida husioras no mate. Tamba nee atividade “HILI SAUDAVEL “hanesan atividades ida neebe bele Eduka no promove hahalok Saudavel ba targetu sira, liu liu ba estudante sira no komunidade. Atu Estudante ho Komunidade sira bele iha kuenesementu neebe diak liu atu sira bele prevene no hadook aan husi moras sira liu liu hanesan moras a Hadaet no hadaet.
“Husi Atividades ida nee hau hanesan Diretor Nasional Edukasaun Promosaun Saude hakarak hato o agradese wain ba direjente sira husi Ministeriu Edukasaun tamba halo koordenasaun no apoiu neebe diak hodi realiza atividades ida ne’e. Hakarak atu agradese mos ba parte Parseiru MENZES ne’ebe fo apoiu tekniku no mos apoiu Finanseira hodi asegura implementasaun Aktividade ida nee. Espera katak implementasaun ida nee, la kotu deit too iha klaran, maibe tenke mos habelar tan ba fatin seluk,” katak nia.
(jac)






