DILI, STLTIMORLESTE.com – Mandatariu husi Xefe Estadu Maiór Jenerál FALINTIL-Forsa Defeza Timor Leste (F–FDTL), Tenente Jenerál Domingos Raúl “Falur Rate Laek” hatoo kontestasaun ba iha Tribunal Judisial Primeira Instansia Dili (TJPID).
Mandatariu nee hatoo kontestasaun ba iha Tribunal, tanba sidadaun nain rua liu husi sira nia advogadu hatoo prosesu sivil ida ho naran Providensia Kautelar hasoru Tenente Jeneral.
“Ohin hau mai ho ekipa ida husi Kuartel Jeral F-FDTL seksaun justisa ho relasaun publika, hetan delegasaun husi Xefe Estadu Maiór Jenerál FALINTIL-Forsa Defeza Timor Leste (F–FDTL), Tenente Jenerál Domingos Raúl “Falur Rate Laek” iha kazu sivil ida, sidadaun rua mak klaim hatama prosesu providensia kautelar ida hasoru Tenente Jeneral konaba rai ida iha Hera,” dehan Mandatariu Celestinho Guterres ba jornalista sira iha TJPID, Sesta (24/07/2026).
Nia hatutan, tuir lo-loos Tenente Jeneral ema inosente la hatene buat ida, tanba nia laos parte husi rai nee, la halo kompra no venda ruma konaba rai nee, ema seluk tiha mak halo kompra no venda. Ho ida nee mandatariu hatama kontestasaun ida ba iha Tribunal.
“Sidadaun rua nee liu husi nia Advogadu hatama prosesu kontra fali Xefe Estadu Maiór Jenerál FALINTIL-Forsa Defeza Timor Leste (F–FDTL), Tenente Jenerál Domingos Raúl “Falur Rate Laek”, tanba nee mak bolu hau sai hanesan mandatariu ba Tenente Jeneral, halo kontestasaun loron 10 hodi submete ba iha Tribunal. Tanba nee, ohin hanesan loron ikus ba prazu neebe iha hodi hatama kontestasaun,” dehan nia.
Nia sublina, hanesan mandatariu halo kontestasaun konaba faktus neebe iha, lori mai iha Tribunal hodi rejistu. No iha kontestasaun nee sita katak, Tenente Jeneral inosente, nia la hatene konaba kazu nee, nia mos la hola parte iha rai nee, laos nia mak rai nain, nia la iha relasaun ho rai neebe disputa daudaun.
Mandatariu afirma, rai nee iha uluk tiha ona desizaun ida neebe tranzitu enjulgadu, momentu neeba la iha ema ida mak halo rekursu, la iha ema ida mak halo reklamasaun. No rai nee nia nain halo reklamasaun ba iha Terras Propriedade halo levantamentu sukat tiha ona, no hein atu distribui sertifikadu, maibe ema seluk ida la hatene kompra no venda husi kotuk mosu mai hatama fali prosesu Providensia Kautelar hasoru Tenente.
Nia akresenta, tuir faktus lo-loos rai nee nia nain halai tiha ona ba Indonezia, nia fo tiha poder ba nia oan nain rua no nia oan nain rua fo tutan poder ba nia tiun ida. Sira reklama rai nee kontra senhora ida foin lalais mate ona no mos ema balu tan, maibe mai too iha Tribunal absolve reu sira nee, no desizaun nee tun iha loron 26 fulan Fevereru tinan 2021.
Nia dehan, bainhira desizaun nee tun la iha ema ida mak halo rekursu, halo reklamasaun no intervensaun ruma, no prosesu nee lao husi 2021 too mai iha 2025 la iha ona reklamasaun, sira hetan ona titulu nain ba rai, halo levantamentu ba iha Terras Propriedade rejista hodi hetan sertifikadu, no sei iha Terras Propriedade nia kompetensia.
No ikus mai, iha ema balu mai hatama fali prosesu providensia kautelar hasoru Tenente Jeneral, maibe nia la halo kompra no venda iha neeba, nia oan feto mak hola rai liu husi senhora ida. Rai neebe sira reklama nee petaka rua, no rai neebe desizaun sai tiha ona mak parte sira reklama nee.
Iha sorin seluk, Jurista Sergio Dias Quintas dehan, tuir regra prosesual, prosesu ho naran providensia kautelar nee ho karakter urjente.
“Providensia kautelar nee tuir nia karakteristiku katak urjente no la dependensia husi aksaun prinsipal, signifika husi urjente, katak tenki hatama tuir nia prazu, karik liu prazu mak sei lakon nia efeitu,” dehan Sergio.
Nia sublina, karakteristiku la dependensia, signifika providensia kautelar la depende husi aksaun prinsipal bele hatama uluk providensia kautelar, mak aksaun prinsipal tuir mos bele ou aksaun prinsipal uluk mak providensia kautelar tuir mos bele.
Tanba nee, providensia kautelar nee aksaun urjente hodi hatama tuir prazu atu labele lakon nia efeitu. No nia prazu haree tuir tipu providensia kautelar. Tanba iha providensia kautelar komun no providensia kautelar espesifika.
Nia esplika, antes ba julgamentu Juiz neebe kaer prosesu sei haree karik iha esepsaun ruma neebe parte rekeridu invoka, karik rekeridu iha razaun sei la too julgamentu, maibe karik rekeridu iha razaun sei ba iha faze julgamentu.
(ter)






