DILI, STLTIMORLESTE.com — Governu Timor Leste (TL) presiza kria lei rigorozu ba teknolojia atu minimiza risku, garante seguransa, proteje privasidade no dadus populasaun sira.
Akademista Abel P. da Silva hatete, TL presiza enkuadramentu legal ba utilizasaun teknolojia moderna, liuliu kona-ba seguransa sibernetika, privasidade no krime sibernetika.
Nia hato’o deklarasaun ne’e ba jornalista sira iha Centro de Convenções de Díli (CCD), Tersa (25/08/2026), no subliña katak informasaun husi peritu no sientista kona-ba utilizasaun teknolojia importante tebes ba estudante no sosiedade.
“Solusaun dijital sempre fó benefísiu barak, maibé hanesan kualker feramenta, la’ós de’it benefísiu, maibé mos iha risku,” dehan Abel.
Nia hatete, atu garante populasaun bele uza teknolojia ho diak, responsavel no seguru, primeiru tenke iha enkuadramentu legal ne’ebé klaru.
“Lei kona-ba privasidade seidauk prontu, no ita tenke hadia uluk lei. Kuandu lei iha ona, ita bele hadia ekipamentu ho kualidade no depois halo edukasaun ba sosiedade kona-ba oinsá atu uza teknolojia ho diak,” nia afirma.
Abel mos hatete katak teknolojia seidauk seguru 100%, tanba ne’e preparasaun liu husi lei presiza halo ho diak. Nia refere katak Timor-Leste seidauk iha lei espesífiku kona-ba seguransa sibernetika, privasidade no krime sibernetika.
Nia hatete, Governu iha responsabilidade atu prepara proposta lei, ne’ebé sei lori ba Parlamentu Nasionál atu diskute no aprova. Depois, edukasaun ba populasaun presiza sai parte importante hodi garante utilizasaun teknolojia ho seguru.
Reitor UCT, Padre Joel Casmiro, mos subliña importánsia seguransa iha mundu dijital. Nia hatete avansu teknolojia fasilita asesu ba informasaun, maibé ema presiza konsidera mos risku ne’ebé bele mosu.
“Tanke konsidera nia seguransa, liu-liu iha mundu internet, tanba ema bele uza instrumentu hirak ne’e atu halo hack, ameasa malu no hato’o liafuan aat iha online,” dehan Padre Joel.
Nia hatete, mundu teknolojia lori benefísiu no risku. Tanba ne’e, sosiedade presiza kuidadu atu prevene konsekuénsia negativu husi utilizasaun teknolojia.
Iha parte seluk, Vise Primeiru Ministru Francisco Kalbuady Lay hatete, Governu sei halo rezumu kona-ba deklarasaun husi painel sira iha konferénsia kona-ba dezenvolvimentu ne’ebé hala’o iha Timor-Leste.
Nia hatete, kada ministériu sei analiza matéria relevante no diskute hamutuk ho peritu sira, liu husi servisu interministerial no kolaborasaun ho sosiedade sivil.
“Tanba ne’e mak ita rona hotu husi painel sira. Sei halo rezumu ida, no kada ministériu ne’ebé toma konta ba buat sira ne’e sei haree hamutuk ho peritu sira,” dehan Francisco.
Nia akresenta, prosesu ne’e sei envolve servisu hamutuk entre Governu, peritu no sosiedade sivil hodi responde ba dezafiu teknolojia no seguransa dijital iha Timor-Leste.
(eme)







