AUSTRÁLIA, STLTIMORLESTE.com — Prezidente Repúblika, José Ramos-Horta, reafirma reziliénsia demokrátika Timor-Leste (TL) nian no apela ba esforsu brani hodi harii pás globál, iha Universidade Sydney, Austrália.
Prezidente Ramos-Horta hato’o apelu ne’e iha palestra públika prinsipál, Sexta-feira (16/10/2026), ne’ebé Sentru Sudeste Aziátiku Sydney (SSEAC) organiza.
Iha ninia diskursu, Prezidente reflete kona-ba transformasaun Timor-Leste nian husi konflitu ba demokrasia reziliente, dezde restaurasaun independénsia iha 2002.
Nia subliña katak, Timor-Leste hetan pozisaun importante iha rejiaun, rekoñesimentu globál ba liberdade imprensa no sai membru ASEAN ba dala 11.
Prezidente afirma katak, governasaun demokrátika sai ona parte importante husi identidade nasionál, ho tranzisaun podér pasífika no estabilidade institusionál.
Hodi avalia dezenvolvimentu sósiu-ekonómiku, Ramos-Horta destaca aumentu númeru médiku husi na’in-20 iha 2002 ba liu na’in-1.400 ohin loron, no rekoñesimentu Organizasaun Mundiál Saúde (OMS) kona-ba eliminasaun malária.
Maski hetan progresu, nia dehan katak eliminasaun pobreza estremu no má-nutrisaun infantil sei sai prioridade morál no étika ba dékada oinmai.
Nia mós aviza kona-ba vulnerabilidade klimátika no menus bee iha rejiaun, ne’ebé bele sai aat tanba siklu El Niño ne’ebé naruk. Nia husu governu atu prepara planu proativu no jere rekursu ho sustentabilidade.
Kona-ba situasaun internasionál, Prezidente hato’o preokupasaun kona-ba sistema multilaterál nia falla atu prevene konflitu iha Ukraina, Gaza no Sudão.
Nia kritika frakeza iha membru permanente na’in-lima Konsellu Seguransa ONU nian, no afirma katak instituisaun globál presiza lideransa ne’ebé iha empatia no vizaun.
Hodi refere ba enkontru privadu ho Papa Francisco iha Vatikanu, Ramos-Horta apela ba mundu atu la lakon esperansa iha luta ba pás.
“Iha situasaun pesimizmu no notísia triste sira hotu nia leet iha mundu, ita tenke kontinua luta ba pás. Hanesan Papa Francisco dehan ba ha’u, ‘Pero vamos a continuar a luchar por la paz’ — ita sei kontinua luta ba pás.”
Prezidente afirma katak, maski mehi balu haree hanesan labele realiza, esforsu kontinuu bele lori mudansa.
Iha parte ikus diskursu, nia hatudu Timor-Leste nu’udar ezemplu diplomasia internasionál, liuhusi rekonsiliasaun ho Indonézia no akordu fronteira marítima ho Austrália, bazeia ba Konvensaun Nasoins Unidas kona-ba Lei Tasi (UNCLOS).
Ramos-Horta subliña katak, pás duradoura presiza aten-barani polítika, diálogu ho parte hotu, no mediasaun justu bazeia ba regra. Nia afirma katak Timor-Leste prontu fahe lisaun rekonsiliasaun no koezisténsia ho mundu.
(eme)






