DÍLI, STLTIMORLESTE.com – Maski Timor-Leste iha Fundu Petrolíferu ho valór biliaun dólares, merkadu nasionál kontinua depende ba sasán importadu. Iha sorin seluk, produsaun lokál seidauk iha kapasidade atu responde ba nesesidade povu nian.
Haree ba movimentu komérsiu iha Portu Tibar no Merkadu Taibesi, sasán importadu domina merkadu nasionál. Husi foos, mina-sona, modo-tahan to’o sasán báziku seluk, produtu barak mai husi rai-liur, liuliu husi nasaun viziñu sira.
Situasaun ne’e hamosu kestaun kona-ba oinsá Estadu uza osan husi rekursu mina-rai atu hametin ekonomia nasionál.
Maski Fundu Petrolíferu iha valór boot, agrikultór lokál balu kontinua hasoru difikuldade atu fa’an sira-nia produtu tanba infraestrutura limitadu, problema transporte no asesu ne’ebé seidauk fasil ba merkadu.
Dependénsia ba importasaun mós halo parte boot husi osan ne’ebé konsumidór sira gasta ba nesesidade loroloron sai ba merkadu estranjeiru.
Iha tempu hanesan, produtor lokál sira kontinua presiza apoiu no oportunidade atu aumenta produsaun no kompetitividade.
Observadór ekonomia, Alarico Soares, haktuir preokupasaun katak riqueza iha Fundu Petrolíferu seidauk hatudu impaktu sufisiente ba kapasidade produsaun lokál.
Nia alerta katak fundu ho valór boot la signifika katak, ekonomia nasionál forte se merkadu internu kontinua depende ba sasán importadu.
“Maski Timor-Leste iha Fundu Petrolíferu ho valór boot, ekonomia nasionál kontinua depende ba importasaun. Se Governu la fó prioridade ba produtor lokál no investe iha produsaun nasionál, dependénsia ba estranjeiru sei kontinua no futuru ekonomia sei hasoru dezafiu boot,” dehan Alarico ba STL, iha Akait, Dili, Sesta (23/10/2026).
Alarico subliña katak se Estadu kontinua uza reseita mina-rai atu sustenta konsumu, maibé la hametin produsaun nasionál, Timor-Leste sei hasoru risku ekonómiku bainhira reseita petrolífera tun.
Tanba ne’e, nia konsidera diversifikasaun ekonomia nu’udar prioridade urjente.
Nu’udar dalan atu responde ba problema ne’e, nia husu Governu atu fó apoiu finanseiru no incentivu fiskál ba produtor lokál, hadi’a infraestrutura agríkola, harii sistema kadeia malirin atu konserva produtu no fasilita asesu ba merkadu.
Nia mós defende, katak investimentu públiku tenke kria oportunidade empregu, no aumenta kapasidade produsaun iha munisípiu sira.
Iha parte seluk, akademiku Universidade da Paz (UNPAZ), Samuel dos Santos, afirma katak mudansa ekonomia la depende de’it ba polítika Governu, maibé mós ba preparasaun rekursu umanu, koñesimentu no mentalidade jerasaun foun.
“Kbiit nasaun ida nian la’ós de’it depende ba osan iha kofre, maibé depende ba ema nia matenek no kbiit rasik hodi produz,” dehan nia.
Samuel dos Santos, hateten katak universidade sira tenke hametin peskiza ekonómika, no dezenvolve inovasaun ne’ebé bele ajuda rezolve problema produsaun lokál.
Nia mós defende preparasaun joven sira atu envolve an iha agrikultura, emprezariadu no atividade produtiva seluk.
Tuir nia, sistema edukasaun tenke liga ho nesesidade ekonomia nasionál, atu graduadu sira bele kria oportunidade servisu no dezenvolve negósiu rasik, la depende de’it ba empregu públiku.
Kestaun prinsipál mak oinsá Timor-Leste bele transforma riqueza finanseira iha Fundu Petrolíferu ba kapasidade produsaun ne’ebé sustentável.
“Se merkadu kontinua depende ba importasaun, enkuantu produtor lokál la hetan apoiu adekuadu, nasaun sei nafatin vulnerável ba mudansa presu no kondisaun merkadu internasionál,” hatete Samuel.
(car)






