Kisar Saudade Timor-Leste, Husu Loke Odamatan Fronteira

Foto: STL/Tomas Reis

LAUTÉM, STLTIMORLESTE.com – Saudade ne’ebé komunidade Kisar, Provínsia Maluku Barat Daya, Indonézia, rai durante tinan 27, nakfilak ba kontente no laran-moras bainhira sira hetan oportunidade hasoru malu ho família iha Suku Com, Postu Administrativu Lautém, Munisípiu Lautém, liuhusi Festival Fronteira 2026.

Ba komunidade Kisar balu, partisipasaun iha eventu Festival Fronteira nu’udar momentu istóriku ida atu hametin fila fali relasaun família, amizade no kultura ne’ebé durante tempu naruk fahe malu tanba fronteira terrestre no marítima entre Timor-Leste no Indonézia.

Camat Kisar Utara, Kabupaten Maluku Barat Daya, Provinsi Maluku Fernando R. Rupilu, hato’o agradese ba Governu Timor-Leste, liuhusi komisaun organizadora, tanba simu no fasilita delegasaun husi Nusa Tenggara Timur (NTT) no Provínsia Maluku Barat Daya atu partisipa iha Festival Fronteira 2026.

Fernando esplika katak, ba autoridade no komunidade Kisar Utara, partisipasaun iha festival ida-ne’e sai esperiénsia foun, tanba foin primeira vez sira partisipa diretamente iha eventu ne’ebé Governu Timor-Leste organiza.

Nia konsidera festival ne’e nu’udar oportunidade importante atu hametin fila fali relasaun fraternidade ne’ebé durante tempu naruk hetan limitasaun tanba separasaun administrativu entre nasaun rua.

“Festival ida-ne’e sai momentu importante ba ami atu harii fila fali relasaun fraternidade ne’ebé durante ne’e haketak malu, no loke fila fali dalan komunikasaun ne’ebé antes ne’e interrompe ona,” Fernando dehan ba STL iha Com, Sesta (23/10/2026).

Nia katak, kultura no tradisaun komunidade iha Kisar no Suku Com iha afinidade ne’ebé besik malu.

Camat ne’e mós manifesta iha festival liuhusi aprezentasaun dansa tradisionál sira husi parte rua, ne’ebé hatudu katak maski fronteira terrestre no marítima fahe territóriu, kultura no memória istórika kontinua liga komunidade sira.

“Ha’u nia esperansa mak festival ida-ne’e sai hanesan pasu dahuluk atu hamenus saudade ne’ebé ami sente no hodi harii fali relasaun ne’ebé uluk eziste ona entre komunidade Kisar no Com, Timor-Leste tomak,” Fernando afirma.

Saudade ne’ebé nakfilak ba lágrimas

Sentimentu ne’e mós sai realidade ba Agostinho Ximenes, sidadaun Kisar ne’ebé hetan oportunidade hasoru família iha Timor-Leste depois de tinan barak la hasoru malu, tanba difikuldade atu viaja mai Timor-Leste liuliu kumpre prosedimentu no dokumentu ba pasajen entre nasaun rua.

Tuir nia, iha tempu uluk, família sira bele la’o ba mai ho fasilidade liután. Maibé, depois Timor-Leste hetan independénsia no fronteira entre nasaun rua sai separasaun administrativu, vizita família sai difísil.

“Festival ne’e ami hanoin di’ak tebes, tanba durante ne’e ami husi Kisar atu mai iha ne’e difísil uitoan tanba presiza dokumentus. Uluk ita nia bei-ala sira sei ba mai, maibé bainhira Timor-Leste ukun an, ami atu mai difísil tanba nasaun ketak ona,” Agostinho relata.

Nia dehan katak, difikuldade ne’e halo komunidade balu tenke hein kleur atu hasoru família rasik. Tanba ne’e, oportunidade ne’ebé festival fó sai momentu ba sira hasoru família.

“Durante ne’e ami atu mai hasoru família susar loos, maibé festival ne’e bele halo ami hasoru malu hodi halakon saudade. Ida-ne’e mak tempu di’ak atu ami hasoru malu, tanba hahú husi tinan 1999 ami fahe malu, ohin ami bele mai hasoru fali sira,” nia konta ho emosaun.

Agostinho mós hato’o katak, bainhira nia hetan oportunidade vizita no hasoru família sira iha uma, nia sente kontente tebes no fó fila fali sentimentu pertense ba família ne’ebé durante tinan barak la konsege hasoru malu diretamente.

Nia dehan katak, família sira ne’ebé hela iha Ira-Ara Lautém no área seluk kontinua konsidera malu hanesan família, maski fronteira no distánsia halo sira la bele hasoru malu dala barak.

Husu Governu loke dalan ba família sira

Husi esperiénsia ne’e, Agostinho husu ba Governu Timor-Leste no Governu Indonézia atu buka mekanizmu ne’ebé bele fasilita movimentu komunidade entre Kisar no Timor-Leste, liuliu ba família sira ne’ebé iha ligasaun istórika no relasaun familia.

Nia hakarak atu oportunidade hanesan festival ne’e la’ós de’it momentu temporáriu, maibé bele sai hahú ba komunikasaun no kooperasaun ne’ebé fasilita família sira atu vizita malu ho prosedimentu ne’ebé klaru no asesível.

“Ami husu governu atu fasilita ami hodi loke netik odamatan, atu ami bele tama mai iha ne’e no sira husi ne’e bele tama ba Kisar, para ita bele ba mai hanesan tempu uluk,” Agostinho husu.

Tuir nia, loke odamatan fronteira terrestre no marítima la’ós de’it kona-ba fasilita pasajen entre nasaun rua, maibé mós kona-ba loke dalan ba família sira atu fila fali ba malu.

Nia mós revela katak, hasoru ho família depois tinan 20 resin halo nia laran nakonu ho emosaun to’o nia konsege hamenus lágrimas tanba kontente no saudade ne’ebé kleur ona.

“Ha’u konsege hamonu matan-been, tanba durante tinan 27 ami foin hasoru malu ba dala uluk,” nia dehan.

Ba Agostinho, festival ne’e la’ós de’it kona-ba dansa, kultura ka selebrasaun, maibé kona-ba oportunidade atu rekonekte família sira ne’ebé separadu durante tempu naruk.

Nia esperansa katak, liuhusi vontade polítika no kooperasaun entre autoridade sira iha nasaun rua, komunidade Kisar no Timor-Leste bele hetan dalan ne’ebé fasil liután atu vizita malu, hametin relasaun família no preserva kultura ne’ebé liga sira.

(tom)

Share it :

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *