DILI, STLTIMORLESTE.com — Primeiru-Ministru (PM), Kay Rala Xanana Gusmão afirma katak, Timor-Leste presiza hametin reforma setór Justisa, aumenta kapasidade instituisaun sira no reforsa kooperasaun jurídika internasionál atu kombate fraude online no krime transnasionál ne’ebé ameasa seguransa sidadaun sira.
PM Xanana hato’o deklarasaun ne’e iha serimónia abertura da XIX Konferénsia Ministru Justisa Comunidade dos Países de Língua Portuguesa (CPLP), ho tema “Kombate Fraude Online: Protesaun Sidadaun no Kooperasaun Jurídika Internasionál Hasoru Kriminalidade Transnasionál Foun”, ne’ebé hala’o iha Hotel Palm Spring, Kampung Alor, Dili, Tersa-feira (27/10/2026).
Xanana hateten katak, demokrasia no Estadu Direitu nu’udar prinsipiu fundamentál ba Timor-Leste, maibé reforma Justisa nafatin sai prioridade tanba setór ne’e hasoru dezafiu estruturál ne’ebé presiza atensaun kontinua.
“Sosiedade ne’ebé difisil atu fiar ba nia Justisa sei sai vulnerável liu ba konflitu no, ho tempu, lakon konfiansa ba instituisaun sira ne’ebé tenke proteje nia,” Primeiru-Ministru ne’e dehan.
Nia esplika katak, harii instituisaun forte presiza tempu, preparasaun no konfiansa públika. Tanba ne’e, sistema Justisa tenke garante protesaun ba direitu sidadaun, seguransa iha relasaun entre ema no oportunidade ba ema hotu atu hetan justisa.
PM Xanana mós subliña katak, fraude online la’ós de’it krime ne’ebé kauza lakon osan, maibé bele estraga moris família no empreza sira, inklui lori ema ba situasaun eksplorasaun no tráfiku umanu.
Nia hateten katak, fraude ne’ebé hala’o liuhusi rede kriminál iha nasaun oioin sai dezafiu boot ba autoridade sira, tanba la iha instituisaun ida mak bele hetan informasaun hotu-hotu mesak.
“Estadu tenke iha preparasaun atu proteje, investiga no koopera, ho respeitu ba lei no dignidade ema ida-idak,” nia afirma.
Tuir Xanana, digitalizasaun ekonomia, utilizasaun rede sosiál ne’ebé aumenta no aplikasaun pagamentu eletróniku lori oportunidade foun ba dezenvolvimentu, maibé mós kria vulnerabilidade ba sidadaun sira, liuliu bainhira sira falta koñesimentu kona-ba seguransa dijitál.
Tanba ne’e, Governu presiza hametin prevensaun no kapasidade resposta instituisaun sira, no liga esforsu ne’e ho implementasaun medida nasionál atu prevene no kombate tráfiku umanu, tanba fraude online dala barak iha ligasaun ho esplorasaun umana.
Kooperasaun jurídika internasionál sai prioridade
PM Xanana destaka katak kooperasaun jurídika no judisiária entre nasaun membru CPLP importante tebes atu permite autoridade sira troka informasaun, preserva prova dijitál no hala’o investigasaun no prosekusaun kriminál ho lalais no efetividade.
Nia hein katak, rezultadu konferénsia iha Dili bele ajuda autoridade sira identifika pontu fokál iha nasaun seluk, prepara pedidu kooperasaun jurídika ho di’ak no evita lakon informasaun importante ba prosesu investigasaun.
Aleinde ne’e, nia husu atu konferénsia ne’e produz prioridade klaru, define pontu kontaktu ne’ebé funsiona ho efetivu no kria planu avaliasaun atu monitoriza implementasaun desizaun sira.
Xanana mós enfatiza importánsia edukasaun dijitál ba sidadaun, liuliu grupu vulnerável no ema sira ne’ebé iha literasia teknolojia limitadu, atu nune’e sira bele identifika fraude no hatene fatin atu buka apoiu.
Nia defende katak, Ministériu Justisa, autoridade judisiária, polísia kriminál no entidade reguladora sira tenke hametin koordinasaun, atu resposta hasoru fraude online la’o hamutuk no la fragmentadu.
Timor-Leste prepara adezaun ba Konvensaun Apostila
Iha ninia diskursu, PM Xanana mós informa katak Timor-Leste prepara hela nia adezaun ba Konvensaun Apostila, nu’udar pasu importante atu simplifika prosesu autentikasaun dokumentu públiku no fasilita movimentu sidadaun no empreza sira entre nasaun.
Nia esplika katak, dokumentu seguru no prosedimentu ne’ebé simples no klaru bele hamenus kustu, viajen no atrasu ba família, estudante, traballadór no empreza sira.
Preparasaun ba adezaun ne’e sei inklui mós esforsu atu garante servisu públiku sira iha kapasidade atu aplika konvensaun ne’e no sidadaun sira komprende ninia utilizasaun.
PM Xanana konsidera katak konfiansa entre Estadu sira, inklui autenticidade dokumentu, importante atu hametin mobilidade, kooperasaun no relasaun entre nasaun membru CPLP.
CPLP hametin ligasaun entre povu sira
Iha parte seluk, Xanana agradese povu no delegasaun hotu ne’ebé mai partisipa konferénsia ne’e, liuliu iha tinan ne’ebé CPLP selebra nia aniversáriu tinan 30.
Nia hateten katak, CPLP durante tinan sira harii relasaun bazeia ba lian, istória, solidariedade no kooperasaun, no konferénsia ne’e nu’udar oportunidade atu aprofunda tan ligasaun entre instituisaun sira.
Nia mós lembra katak Konferénsia Ministru Justisa CPLP fila fali ba Dili, depois enkontru ikus ne’ebé hala’o iha 2015, no ida-ne’e hatudu importánsia plataforma kooperasaun ne’e ba dezenvolvimentu sistema Justisa iha nasaun membru sira.
Iha serimónia abertura ne’e, aprezenta mós filme “Ha’u-nia Tasi, Ha’u-nia Timor” (O Meu Mar, o Meu Timor), ne’ebé lori mensajen kona-ba importánsia tasi ba moris, identidade no futuru povu Timor-Leste.
Xanana liga responsabilidade atu proteje rekursu tasi ho esforsu atu kontrola fronteira terrestre, marítima no espasu dijitál, atu evita utilizasaun ligasaun entre nasaun sira ba esplorasaun ema no movimentu bens ka kapitál ne’ebé mai husi atividade kriminál.
Iha remata, Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão deklara abertura ofisiál ba XIX Konferénsia Ministru Justisa CPLP, ho esperansa katak enkontru ne’e bele hametin konfiansa entre instituisaun sira, reforsa kooperasaun internasionál no garante protesaun di’ak liu ba sidadaun sira.
Nia mós apela ba nasaun membru sira atu transforma kompromisu ne’ebé foti iha konferénsia ne’e ba asaun konkretu, hodi hametin demokrasia, Estadu Direitu, kooperasaun no dame.
(jos)






