DILI, STLTIMORLESTE.com — Ministru Justisa, Asuntu Parlamentár no Direitus Feto Repúblika Demokrátika São Tomé e Príncipe, Dra. Vera Maria Assunção Gomes Cravid, defende katak nasaun membru Comunidade dos Países de Língua Portuguesa (CPLP) presiza hametin kooperasaun jurídika internasionál atu kombate fraude online no krime dijitál ne’ebé liu fronteira nasaun.
Nia hato’o pozisaun ne’e iha serimónia abertura XIX Konferénsia Ministru Justisa Países de Língua Ofisiál Portugés (CMJPLOP), ne’ebé hala’o iha Hotel Palm Spring, Kampung Alor, Dili, tersa-feira (27/10/2026), ho tema “Kombate Fraude Online: Protesaun Sidadaun no Kooperasaun Jurídika Internasionál Hasoru Kriminalidade Transnasionál”.
Vera Maria Assunção Gomes Cravid hateten katak, dezenvolvimentu teknolojia dijitál lori benefísiu boot ba sidadaun, empreza no sistema Justisa, maibé mós kria oportunidade ba organizasaun kriminál atu dezenvolve forma foun hodi komete krime.
Nia temi fraude finanseira, falsifikasaun identidade, phishing, manipulasaun dadus no fraude liuhusi engenharia sosiál nu’udar tipu krime dijitál ne’ebé presiza resposta jurídika, institusionál no teknolojia ne’ebé adekuadu.
“Kriminalidade sai transnasionál no, konsekuentemente, resposta Justisa mós tenke sai kooperativa no transnasionál,” nia afirma.
Tuir nia, rede kriminál sira uza identidade falsu, plataforma dijitál iha jurisdisaun oioin no movimenta osan liuhusi nasaun barak atu subar autór sira-nia identidade no atividade ilegál. Situasaun ne’e halo difisil ba nasaun ida atu kombate krime hirak ne’e mesak.
Tanba ne’e, nia defende atu hametin mekanizmu asisténsia judisiária mútua, ekstradisaun, transferénsia prosesu, hetan no fahe prova dijitál, no identifikasaun autór krime no bens ne’ebé iha ligasaun ho atividade kriminál.
Protesaun vítima no prevensaun fraude online
Ministru Justisa São Tomé e Príncipe subliña katak kombate fraude online la’ós de’it buka no kastigu autór krime, maibé mós presiza prevene fraude, fó informasaun ba públiku, proteje vítima no hasa’e kapasidade sidadaun sira atu uza teknolojia ho seguru.
Nia esplika katak, fraude online bele halo ema ida lakon poupansa, família lakon rekursu finanseiru, empreza sofre prejuízu no instituisaun sira lakon kredibilidade.
Tanba ne’e, nia konsidera literasia dijitál nu’udar elementu importante iha polítika públika, liuhusi kampaña sensibilizasaun kona-ba risku iha ambiente online no hametin mekanizmu atu relata fraude no proteje vítima.
Nia mós enfatiza katak, sistema Justisa presiza iha rekursu umanu no teknolojia ne’ebé sufisiente atu investiga no responde ho efetividade ba krime dijitál.
Aleinde ne’e, Vera Maria Assunção Gomes Cravid destaka dezafiu kona-ba prova dijitál, tanba dadus importante ba investigasaun dala barak rai iha territóriu ka jurisdisaun nasaun seluk.
Nia husu atu nasaun membru sira dezenvolve mekanizmu komunikasaun ne’ebé lalais, seguru no efetivu entre autoridade kompetente sira, ho respeitu ba Estadu Direitu, prosesu legál, protesaun dadus no direitus fundamentál.
CPLP bele sai plataforma kooperasaun jurídika
Vera Maria Assunção Gomes Cravid afirma katak CPLP iha potensiál atu hametin kooperasaun entre instituisaun Justisa, majistradu, advogadu, akademiku, polísia kriminál no autoridade administrativu sira iha nasaun membru.
Nia propoin atu kontinua promove partilla koñesimentu no prátika di’ak, formasaun ba profisionál Justisa, hametin mekanizmu kooperasaun judisiária internasionál, kria kanal komunikasaun efetivu entre autoridade kompetente no avalia nesesidade atu adapta lejizlasaun nasionál ba realidade krime dijitál.
Nia mós destaka importánsia atu hametin protesaun ba vítima fraude online, hodi garante katak resposta instituisaun sira tau sidadaun no sira-nia direitu iha sentru.
Iha parte seluk, nia relata katak durante períodu prezidénsia São Tomé e Príncipe ba CMJPLOP, nasaun ne’e uza lema “Hametin Notariadu atu Garante Fiabilidade no Seguransa Jurídika Dokumentu iha Espasu CPLP”.
Lema ne’e bazeia ba komprensaun katak seguransa jurídika dokumentu no aktu jurídiku sai pilar importante ba konfiansa iha instituisaun, relasaun ekonómika no sosiál, no Estadu Direitu.
Nia mós refere katak iha tinan 2024, São Tomé e Príncipe introdús Lei-Quadru Nasionál Interoperabilidade, Lei N.º 1/2024, no Lei Videokonferénsia iha Sistema Judisiáriu, Lei N.º 8/2024. Nia temi mós preparasaun projetu-lei Komérsiu Eletróniku ho apoiu finanseiru husi Banku Mundiál.
Timor-Leste simu prezidénsia CMJPLOP
Iha serimónia ne’e, Vera Maria Assunção Gomes Cravid hato’o agradese ba Governu no povu Timor-Leste tanba simu ho di’ak delegasaun sira no organiza konferénsia ne’e.
Nia mós hato’o apresiasaun ba nasaun membru hotu ne’ebé kontribui durante prezidénsia São Tomé e Príncipe, no afirma katak remata prezidénsia la signifika remata kompromisu ba kooperasaun, maibé sai parte ida husi prosesu atu harii sistema Justisa CPLP ne’ebé besik liu ba povu, kooperativu no prontu atu responde ba dezafiu foun.
Nia fó parabéns ba Timor-Leste tanba asume responsabilidade prezidénsia CMJPLOP no manifesta konfiansa katak Timor-Leste sei kontinua lidera servisu ho espíritu fraternidade, diálogu no kooperasaun.
“Justisa tenke kontinua proteje ema, liberdade, dignidade no seguransa sidadaun sira,” nia afirma.
Iha remata, Ministru Justisa São Tomé e Príncipe apela ba nasaun membru sira atu uza lian Portugés nu’udar ponte ba kooperasaun jurídika ne’ebé seguru, efetivu no besik liu ba sidadaun, hodi dezenvolve resposta hamutuk hasoru krime transnasionál ne’ebé la iha fronteira.
(jos)






