DILI, STLTIMORLESTE.com – Parlamentu Nasionál (PN) aprova proposta Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2027 ho votu 41 afavór, zero kontra 0 no abstensaun 23, iha faze jeneralidade.
Aprovasaun ne’e realiza iha sesaun plenária, kuarta-feira (11/11/2026), ba proposta orsamentu konsolidádu ho montante US$2.5685 biliaun.
“Hodi nune’e, Orsamentu Jerál Estadu 2027 pasa ona iha jeneralidade,” Prezidente Parlamentu Nasionál, Maria Fernanda Lay, anunsia.
FRETILIN kritika prioridade orsamentál
Fatin hanesan Prezidente Bankada Parlamentár FRETILIN, Aniceto Longuinhos Guterres Lopes, kritika distribuisaun orsamentu ne’ebé aloka 80% ba despeza rekorrente no 20% ba investimentu.
Aniceto husu Governu atu korrije frajilidade iha planeamentu no implementasaun polítika dezenvolvimentu nasionál.
Nia rekoñese katak, durante tinan 24 restaurasaun independénsia, Timor-Leste atinje ona progresu iha infraestrutura no dezenvolvimentu físiku.
Maibé, nia konsidera katak progresu ne’e seidauk lori mudansa signifikativa ba kondisaun sosiál no ekonómika populasaun.
“Pobreza kontinua aas, liuliu iha komunidade rurál. Dezigualdade kontinua, no konsentrasaun rikeza iha grupu ki’ik ida de’it,” Aniceto afirma.
Nia alerta katak, malnutrisaun krónika, liuliu entre labarik sira, kontinua sai problema grave iha Timor-Leste.
Tuir nia, dadus entre 2016 no 2026 hatudu katak malnutrisaun krónika tun porsentu ida de’it, husi 46% ba 45%.
Aniceto mós temi problema iha sistema saúde, kualidade edukasaun ne’ebé seidauk di’ak no númeru joven ne’ebé la eskola, la servisu no la hetan formasaun.
Nia konsidera realidade hirak-ne’e nu’udar indikadór ba distribuisaun rekursu, oportunidade ekonómika no kondisaun sosiál ne’ebé seidauk ekilibradu.
80% orsamentu ba despeza rekorrente
Aniceto afirma katak, maski OJE 2027 iha lema kona-ba reziliénsia, transformasaun no diversifikasaun ekonómika, alokasaun orsamentál seidauk reflete objetivu hirak-ne’e.
Nia hateten katak, besik US$2 biliaun, ka 80% hosi orsamentu, sei aloka ba despeza rekorrente, enkuantu US$500 millaun de’it ba investimentu.
“Setór vitál sira hanesan edukasaun, saúde, bee no agrikultura hamutuk la to’o 20% hosi total orsamentu,” nia afirma.
Tuir Aniceto, modelu alokasaun ne’e repete hela durante tinan barak no afeta esforsu atu kombate pobreza, inseguransa alimentar no malnutrisaun krónika.
Nia alerta katak, prioridade hanesan ne’e bele difikulta Timor-Leste atu atinji kresimentu ekonómiku sustentável.
PLP alerta dependénsia Fundu Petrolíferu
Enkuantu ne’e, xefe Bankada Partidu Libertasaun Popular (PLP), deputada Maria Angelina Sarmento, alerta katak dependénsia ba Fundu Petrolíferu sai risku ba sustentabilidade fiskál.
Nia afirma katak, Fundu Petrolíferu sustenta, iha média, besik 80% hosi OJE entre 2013 no 2026.
“Orsamentu konsolidadu ba 2027 atinje US$2.5685 biliaun, enkuantu fonte reseita alternativa seidauk hatudu kapasidade atu substitui Fundu Petrolíferu,” nia dehan.
Maria Angelina subliña katak, Fundu Petrolíferu la’ós propriedade Governu, maibé pertense ba povu Timoroan no jerasaun futuru.
Tanba ne’e, nia husu Governu atu esplika modelu ekonómiku alternativu, fonte reseita foun no estratéjia preparasaun ba ekonomia pós-petrolífera.
CNRT fó apoiu ba OJE 2027
Enkuantu Deputadu Bankada CNRT, Gabriel Soares, manifesta apoiu ba proposta OJE 2027, ne’ebé aumenta 11,6% kompara ho orsamentu 2026.
Gabriel konsidera orsamentu ne’e nu’udar instrumentu importante atu kontinua dezenvolvimentu nasionál no implementa programa IX Governu Konstitusionál.
Nia afirma katak, durante tinan tolu ikus, Governu hatudu dedikasaun no rezultadu iha territóriu tomak, maski dezenvolvimentu balun seidauk atinje ritmu ne’ebé populasaun hein.
“Proposta OJE 2027 la’ós de’it dokumentu tékniku ka planu kontabilidade, maibé instrumentu atu hametin dezenvolvimentu no buka solusaun ba dezafiu Estadu no povu,” Gabriel afirma.
Nia destaka alokasaun US$1.2 biliaun, ka besik 48,2% hosi orsamentu, ba polítika transversal, inklui igualdade jéneru, direitu labarik, nutrisaun no inkluzaun sosiál.
Alokasaun ne’e mós inklui reziliénsia ambientál, mudansa klimátika, direitu ema ho defisiénsia no dezenvolvimentu ekonomia azul.
Gabriel fahe prioridade orsamentál ba área haat: infraestrutura, ekonomia, setór sosiál no dezenvolvimentu institusionál.
Iha infraestrutura, CNRT foka ba eletrisidade, estrada, ponte no manutensaun atu garante asesu no hadi’a kondisaun moris sidadaun.
Iha área ekonómika, bankada ne’e defende modernizasaun agrikultura, dezenvolvimentu portu, aeroportu, turizmu, transporte, telekomunikasaun no finansas públikas.
Iha setór sosiál, prioridade inklui hadi’a servisu saúde no edukasaun, hametin juventude, desportu no inkluzaun sosiál.
Enkuantu dezenvolvimentu institusionál, CNRT foka ba dezenvolvimentu urbanu no rurál, seguransa, defeza no sistema justisa.
Gabriel mós temi investimentu US$325 millaun, ka besik 12,65% hosi orsamentu totál, ba infraestrutura esensiál no produtiva.
Nia afirma katak, investimentu infraestrutura fó ona benefísiu ba povu, liuhosi asesu ba eletrisidade, estrada seguru no oportunidade empregu ba juventude.
PM Xanana promete hadi’a jestaun
Nunee mos Primeiru-Ministru (PM), Kay Rala Xanana Gusmão subliña, nesesidade atu asegura jestaun rigorozu no responsável ba rekursu finanseiru Estadu nian.
Xefe Governu mós defende hametin kapasidade produtiva nasionál no hamenus gradualmente dependénsia ba reseita petrolífera.
Nia agradese ba deputadu sira, liuliu bankada opozisaun, ne’ebé hato’o kritika, pergunta no sujestaun durante debate.
“Ami sei kontinua hadi’a buat sira-ne’e, pelu menus iha tinan lima ne’e, atu korrije frajilidade sira ne’ebé deputadu temi,” PM Xanana afirma.
Nia mós esplika katak, pergunta balun ne’ebé seidauk hetan resposta iha debate jerál bele hetan resposta iha faze espesialidade.
Tuir ajenda Parlamentu Nasionál, debate no votasaun iha faze espesialidade sei hahú iha loron 24 Novembru, ho durasaun loron 10.
OJE 2027 iha montante globál konsolidádu US$2.5685 biliaun, ho lema “Hametin Reziliénsia Liuhosi Transformasaun: Diversifika Ekonomia ba Futuru Sustentável”.
Ho aprovasaun iha faze jeneralidade, proposta lei ne’e sei kontinua ba faze espesialidade antes votasaun finál.
(alb)






