DILI, STLTIMORLESTE.com – Assosiasaun Akademika Estudantil Universidade Nacional Timor Lorosae (AAE-UNTL) sei halo asaun pasifika ba daruak hasoru Reitor UNTL ba kazu deskonfia kobransa ilegal iha Fakuldade Siensia Edukasaun no umanidade.
Tuir Prezidente Exekutivu Assosiasaun Akademika Estudantil Fakuldade Edukasaun no umanidade UNTL, Benjamin Geovanio Matos liu husi konfrensia imprensa neebe halao iha Fakuldade Siensia Edukasaun UNTL, Tersa (08/09/2026) dehan, assosiasaun akademika neebe reprezenta estudante sira Tuir estatutu assosiasaun akademika UNTL nian, artigu 1 numeru 1, fakuldade Eduksaun no Umanidade, defende estudante ninia direitu, hanesan assosiasaun legal ida neebe reprezenta estudante sira kada fakuldade, liu-liu fakuldade edukasaun umanidade.
Assosiasaun akademika estudatil fakuldade Eduksaun no Umanidade, repozisaun ninia esizensia ba kazu neebe akontese iha fulan rua ba kotuk, liu-liu kazu iha fakuldade Edukasaun, iha departementu Tetun, neebe iha profesora ida neebe komete kazu ita deskonfia kazu korupsaun ho seisa husi kazu ida neebe halo kobransa ilegal.
Kazu nee akontese iha tinan 2017, kobransa osan estudante sira nian kada ema ida US$ 17.50 ba estudante hamutuk 62. Husi tinan 2022, kobransa estudante sira nia osan, kada ema ida ho montante osan hamutuk US$ 4.00 husi estudante hamutuk 179 pesoas, iha tinan 2024, kobransa osan kada estudante ida ho total osan hamutuk US$ 10 kada ema ida hamutuk estuante nain 5 neebe maka ita identifikadu.
Kazu nee akontese, profesora nee kobra osan inisiu ho montante US$ 17.50 atu sosa livru ida neebe nia maka atu produz maibe too ninia finalidade, bainhira determinia sira nia estudu no gradua ona iha UNTL maibe livru nee la mosu iha estudante sira nia liman, tanba nee estudante sira ejizi ba dekanu fakuldade edukasaun no umanidade UNTL atu responsabiliza aktu profesora ida nee maibe too ohin loron mos sedauk iha responsabilidade husi aktu ninia profesora nee.
Iha tinan 2022, profesora nee halao nafatin ninia aktu kobransa ilegal nafatin ba estudante sira, kada ema ida US$ 4 kada ema ida ho total estudante hamutuk 179 atu halo vina Familiar, maibe too ikus profesora nee ba eskola iha Indonezia, too dekanu fakuldade Edukasaun haksumik ho estudante sira nia problema ida nee.
Iha fulan 4 ba kotuk, estudante sira nafatin ejizi sira nia direitu maibe la iha resposta neebe klaru. Iha tinan 2023, profesora nee kontinua nafatin bosok estudante sira hodi hatama osan US$ 10 ba kaus, amo Papa francisco nian neebe atu vizita Timor Leste, amo papa vizita ona TL no fila fali ba Roma ate mate tiha ona, maibe kauz nee ninia esperitu santu nee ita la hetan.
Kazu seluk neebe akontese iha departementu Fizika, profesora nee koalidade hanesan Diretora departementu fizika neebe halo avuzu poder ba estudante sira, liu-liu falsifika dokumentus, falsifika notas estudante sira nian, neebe tuir lolos Diretora ida nee ninia kompetensia, tanba laos nia maka fo valor no laos nia mak fo notas, maibe too finalidade, vinga tiha estudante sira hotu ba kazu asendiu seksual iha nee, kuandu assosiasaun estudantil UNTL hamutuk ho estudante sira denunsia ba publiku iha momentu ida nee, sira deside vinga estudante sira liu husi notas.
Iha fulan 2 ba kotuk, assosiasaun Estudantil periodu 2026-2028 lori mos karta ida ba magnifiku Reitor UNTL, ba prosesu rua nee hotu iha fakuldade edukasaun UNTL, maibe too ikus Reitor ho ninia estrutura nanok deit, tanba nee iha fulan 2 ba kotuk Assosiasaun Akademika estudantil UNTL organiza asaun pasifika neebe tuir kodigu konduta artigu 16, neebe fo dalan assosiasaun Estudantil halao asaun pasifika ba sira nia direitu mak foin sira hakfodak, liu-liu Reitor UNTL ho ninia estrutura foin hakfodak too halo investigasaun maibe too ohin loron Reitor UNTL prosesu indisiplinar neebe lidera husi Profesor Dr. Alexandre Corterial, ho ninia estrutura no membru sira budu prosesu iha ninia gabeta okos ate ignora estudante sira nia problema.
Assosiasaun Akademika Estudantil periodu 2026-2028, kontinua hein despaixu indisiplinar, bain hira maka atu hatun despaisu atu profesora nain rua nee, ninia knaar hanesan profesora ativu iha Tetun no Diretora departementu Fizika, realidade profesora nain rua nee kontinua ativu hanorin iha Fakuldade Edukasaun UNTL too ohin loron no kontinua nafatin ameasa estudante neebe halibur hamutuk iha Assosiasaun estudantil UNTL, atu kuidadu.
Laos ida nee deit, maibe profesores no profesora sira iha depatementu Fizika, iha fulan kotuk konvoka reuniaun ida, husu ba estudante sira atu esklarese ba publiku ba konfrensia imprensa neebe maka sira halo, involve direitamente husi Departementu Fizika.
Iha fatin hanesan, Visi Dekanu Fakuldade Siensia Edukasaun no umanidade, Venancio Lopez rekonhese katak, loos duni ohin AAE-UNTL halao konfrensia imprensa hodi fanu Dirijente UNTL ba kazu nee, akontese kleur ona, deskonfia Diretora ida ho profesora halo kobransa osan husi estudante sira atu sosa livru no halo atividades balun iha kampus maibe la konsege realiza.
“Hau hanoin despaisu Retoria atu non ativu Diretora ida ho Profesora nee kuaze fulan ida hodi halo investigasaun neebe ohin sira halo tan konfrensia imprensa, Universidade sei haree problema nee no halo investigasaun,” dehan nia.
Nia haktuir tan katak, AAE-UNTL halao ona konfrensia iha fulan 2 liu ba, tanba iha nee karik iha profesora sira balun neebe halo konkordansia ho estudante sira, atu halibur orsamentu balun atu hola livru no atividades seluk maibe depois halibur hotu osan nee, atividades la lao.
“Durante fakuldade Edukasaun UNTL tenta atu forma oi-oin, atu hakbesik ba AAE-UNTL no Profesora sira neebe maka halo programa nee, iha komunikasaun ona entre ami maibe la konsege hetan solusaun, entaun problema nee ami diriji ona ba iha Universidade ona no UNTL mos harii ona ekipa ida, atu halo verifikasaun ba problema nee, maka karik sedauk iha rezultadu maka sira halo konfrensia imprensa atu fo hanoin ba universidade hodi rezolve problema nee,” haktuir nia.
Iha okaziaun nee mos, Deonaya Gusmao husu ba Retor ho ninia estrutura atu haree problema nee hodi rezolve, tanba husi kazu nee, halo kolega estudante ensino superior sira neebe eskola iha UNTL fakuldade Edukasaun, hetan impedimentu bain hira remata ona sira nia estudu tanba kolega estudante sira neebe halibur malu iha AAE-UNTL nee, halao protesta liu husi konfrensia imprensa, profesora sira neebe sei ativu nafatin iha nee, ameasa sira ho forma oi-oin, no la fo valor diak ba sira nia notas.
(jos)







