DILI, STLTIMORLESTE.com – Rede ba rai, komunidade afetadu Aimutin, no Advogadu rede ba rai kestiona deklarasaun Ministru Justisa (MJ) kona-ba rai Aimutin neebe halo eviksaun.
“Deklarasaun MJ neebe foin lalais hatoo iha PN nuudar orgaun Estadu nian neebe mak ema hakruk, maibe MJ halo deklarasaun tuir pontu de vista rede advokasia rede ba rai ho nia ekipa juridika katak, deklarasaun nee lalos no momentu ida nee atu klarifika no deskorda deklarasaun neebe mak MJ hatoo iha PN,” dehan Koordenador Rede ba Rai, Pedrito Viera liu husi Konferensa Imprensa neebe halao iha Farol, Kuarta (03/06/2026).
Nia esplika, deklarasaun ida nee atu desvia konhesimentu publiku nian, atu desvia konhesimentu vitima Aimutin hodi sira alkansa nafatin sira nia doutrina neebe durante nee sira kaer katak, poder liu duke uza lei. Konsidera deklarasaun MJ nian lalos no lohi publiku, no deklarasaun afeita ba vitima sira iha Aimutin.
Husu MJ atu koalia kona-ba justisa sosial, maibe MJ uza fali nia politika dehan katak, Governu tenke halo medida represivu ba ema sira neebe la kumpri lei. No tuir sira nia entende, lo-loos MJ nia deklarasaun mak la tuir lei neebe vigor iha Timor Leste, no uza nia knaar poder hasai lia fuan ba publiku katak, MJ mak loos. No uza poder politika halo presaun ba komunidade, ida nee la tuir valor konstituisaun RDTL, la tuir lei neebe vigor iha Timor Leste, no saida mak MJ koalia nee tuir deit nia vontade no hakarak, maibe la tuir vontade sidadaun nian.
Nia dehan, informasaun neebe rede ba rai simu husi vitima sira katak, iha uma 26 neebe sira sobu rahun hotu ona, iha uma 26 nee iha xefe familia 52 mak hela hamutuk iha neeba. MJ rasik deklara iha tempu balu liu ba dehan, kansela eviksaun nee hatudu katak, prosedimentu legal neebe iha pratika implementasaun lalos.
“Iha deklarasaun balu hatudu momos MJ konsidera liu osan nain sira, konsidera liu ema neebe iha kapital boot atu mai uza komunidade sira nia propriedade rasik. Tuir dokumentus neebe rede ba rai asesu, komunidade balu hela kedan iha fatin neeba hahu iha tinan 1965 hela ona. Hatudu katak Governu liu-liu MJ hasai ema la estuda didiak, konsidera MJ la iha kapasidade halibur nia povu rasik, hodi buka solusaun hamutuk atinji sira nia futuru,” nia fundamenta.
Nia afirma, komunidade sira halo kooperasaun neebe diak, notifikasaun neebe iha tinan hirak liu ba notifika, laos lori ba sidadaun sira neebe hela iha fatin refere, maibe lori fali ba iha Xefe Suku Komoro, no Xefe Suku mos la hatutan ba komunidade sira hodi asesu ba iha notifikasaun nee. Tanba nee, bazeia ba prinsipiu boa governasaun ida nee lalos, tanba notifikasaun lo-loos diretamente ba iha komunidade sira, maibe ba iha Xefe Suku no la entrega ba iha komunidade sira.
Rede rai espera, ho konferensa nee fanu lider sira husi Prezidente Republika, Primeiru Ministru no Prezidente Parlamentu Nasional atu haree situasaun nee ho seriu. Labele foti aas liu ema neebe osan nain, neebe uluk la partisipa diretamente hanesan ita sira neebe uluk hela iha nee no mate tanba rai ida nee.
Iha fatin hanesan, Advogadu rede ba rai, Olivio Barros deklara katak, hatoo sira nia sentimentu diskontente oituan ho deklarasaun MJ neebe iha, liga ho komunidade sira Aimutin afetadu despezu neebe sira halo.
“Saida mak MJ esplika, husi ami ekipa legal rede ba rai nian neebe observa direita halo akompanhamentu ba iha ita nia komunidade sira neebe sai vitima ba iha prosesu ida nee, haree ho esplikasaun MJ nian hatudu momos katak, saida mak koalia la koresponde ho atuasaun saida mak komunidade sira hasoru iha terenu,” dehan Olivio.
Nia hatutan, MJ esplika saida mak Estadu halo hasoru komunidade sira bazeia ba lei espropriasaun, bazeia ba lei rejime espesial, bazeia ba rejime juridiku numeru 36/2025, sira neebe akompanha durante nee ba komunidade sira iha kazu konkretu ida nee, haree esplikasaun nee temi deit lei maibe nia hahalok konkretu nia atuasaun konkretu tuir rejime espesial, tuir rejime juridiku no tuir lei espropriasaun nee, nia asaun konkretu maka ida neebe.
Nia akresenta, sira nunka haree buat ruma iha atuasaun Estadu neebe reprezenta husi MJ, liga ba iha prosesu neebe komunidade sira hasoru, nein hakat ida husi lei sira nee ita nia Estadu governante no autoridade sira kumpri ida nee.
Advogadu dehan, MJ deklara atuasaun Terras Propriedade liga ba iha komunidade sira nee bazeia ba lei, ida nee bazeia ba informasaun ida neebe, faktus ida neebe, atuasaun no prosesu ida neebe, maka liu ona hodi dehan bazeia ba lei propriesaun, lei rejime espesila ka rejime juridiku, konaba atu regulariza Estadu nia sasan nee.
Olivio afirma, konaba kazu konkretu neebe iha, tratamentu ba komunidade sira la refleta tuir lei sira neebe iha, tanba nee se Estadu konsidera sasan sira nee hola parte ba Estadu nian, lei neebe atu regulariza ida nee bazeia ba rejime juridiku lei numeru 36/2025 ida nee maka sai matadalan atu administra, se kazu klaru ona nia estatutu.
Iha prosedementu lubuk ida Estadu tenke halo antes to iha eviksaun. No lei rejime juridiku MJ maka inisia ida nee, tenke komprende didiak kompara ho situasaun aktual neebe mosu nee, parte ida neebe maka kumpri rejime juridiku, no rejime juridiku la hateten Estadu bele sobu kuandu iha despezu bele sobu rahun hotu ema nia uma sira nee, proprieade iha rai leten rejime juridiku bandu atu sobu ida nee se mosu despezu sira hanesan nee.
Dehan tan, Estadu nia hahalok liga ba iha kazu Aimutin no MJ nia deklarasaun, la tuir saida maka akontese lolos, no saida maka lei haruka. Tanba lei hateten klaru nia prosedementu sira hotu tenke kumpri. No Estadu iha kazu konkretu ida nee mos MJ kahur prosesu adminstrativu nian, no prosesu judisial nian.
Konsidera iha buat rua kahur ona, tanba nee maka halo atuasaun ba iha komunidade sira la hatene halo tuir ida neebe. Ezekuasaun ba desizaun Tribunal nee laos Tribunal maka halo ezekusaun, prosesu ezekusaun nee parte neebe interven envolve direita sai parte iha prosesu, iha kazu konkretu se maka lori malu ba iha Tribunal, rua nee ida menan no ida lakon. Tanba nee ida menan nee maka lori fali desizaun ba Tribunal, hodi hateten ba Tribunal ba halo ezekusaun ba desizaun Tribunal.
Laos Estadu tur hare parte neebe pasivu iha neeba hetan benefisiu deit, tanba Tribunal hateten ona parte rua nee laos nain hotu, hodi lori ida nee ba halo ezekusaun. Tanba nee triste hare MJ neebe hanesan Jurista, iha esperiensia hatene lei ho diak, la hatene nia interpretasaun. No bele esplika bazeia ba faktus saida, maka MJ deklara atuasaun ba komunidade sia refleta ba lei, rejime juridiku, rejime espesial, no lei espropriasaun.
Aleinde nee, komunidade afetadu, Juliana Belo husu MJ, tau fo klarifikasaun klaru.
“MJ hatun deit despaisu, maibe la iha klarifikasaun klaru, “Dehan MJ.
Nia hatutan, husu ba iha MJ, atu fo klarifikasaun loos no justu ba sira nia direitu nee. Tanba ho deklarasaun MJ nia iha PN, hamosu tan duvidas iha sira.
(ter)
