DILI, STLTIMORLESTE.com – Deputadu husi Bankada FRETILIN ataka Prezidente Republika (PR), Jose Ramos Horta iha Parlamentu Nasional katak, Prezidente hola parte iha rede mafia, nomos sai atan no leba pasta karik iha evidensia bele hatoo ba tribunal tuir dalan legal.
Tuir komunikadu neebe STL asesu husi media Prezidensia Republika, Tersa (29/04/2026) Deputada Maria Rangel tenke aprezenta evidensia. Relatoriu OCCRP la konstitui desizaun judisial. Deputada ida neebe akuza Prezidente halo parte iha rede mafia ka marka individuu nuudar mafia tenke aprezenta evidensia legal tuir lei.
Guardian iha loron 8 fulan-Abril tinan 2026, hateten ho klaru Investigasaun konjunta neebe halao husi Organized Crime and Corruption Reporting Project (OCCRP) no The Guardian mos ezamina papel investidor ida no figura publika husi resort iha Timor-Leste, Lin Xiaofan –neebe konesidu mos ho naran Frank Lin. Laiha sujestaun katak Lin hetan sansaun ka nuudar membru husi Prince Group, no nia la hetan akuzasaun ba krime ruma. Artigu nee mos sita diretamente Prezidente Ramos-Horta Senor Lin la halo sala ida iha Timor-Leste. Governu mak sei deside atu simu investimentu ruma ka lae.”
Tuir komunikadu nee hatete, Timor-oan hotu iha dever sagradu ida serbi povu Timor-Leste ho lia-loos no justisa. Iha demokrasia sei sempre iha divergensia, maibe nunka bele abandona etika ka Estadu Direitu. Liberdade espresaun nuudar pilar ida husi demokrasia. Maibe, ho liberdade nee mai ho responsabilidade ida neebe klean espesialmente ba membru Parlamentu Nasional sira. Espresaun parlamentar laos absoluta. Bainhira ida-nee ultrapasa limite sira debate polítiku nian no ataka dignidade pesoal, onra, no naran diak husi indivíduu, ida-nee sai hanesan violasaun ida ba direitu fundamental personalidade nian. Ema hotu-hotu iha direitu natural ba sira-nia onra no reputasaun.
Prezidensia nota deklarasaun sira neebe hatoo husi Senhora Deputada Nina Rangel husi Bankada FRETILIN, iha Segunda-feira 27 Abril 2026. Deputada Rangel alega katak Prezidente fo pasaporte diplomatiku ba mafia. Nia alega liutan katak pasaporte sira-nee fo sai la ho regularidade, liuliu hasai iha hotel, envezde liuhusi kanal loloos sira iha Departamentu Justisa nian. Iha retorika neebe makaas, nia akuza Prezidente no laureadu Nobel ba Pas nuudar atan tantu ba mafia no ba figura polítika “Maun-Boot” (Xanana Gusmão), hodi sita Prezidente rasik nia deklarasaun iha pasadu kona-ba prontu atu leba Maun Boot nia pasta naran katak Prezidente hetan apoiu husi Maun-Boot. Deputada Rangel refere ba Dekretu Prezidensial No. 64/2025, ho data 4 Jullu 2025, kona-ba nomeasaun Senor Xiaofan Lin konesidu mos ho naran Frank Lin nuudar Konselleiru Espesial ba Prezidente ba Asuntu Ekonomiku, Komersial, Sosial no Umanitariu iha Rejiaun Azia-Pasífiku.
Konstituisaun Republika Demokratika Timor-Leste fo poder ba Prezidente Republika, iha area relasaun internasional, atu nomeia no ezonera embaixador sira, reprezentante permanente no enviadu sira, tuir akordu ho Governu. (Artigu 87, alínea b).
Dezde independensia iha tinan 2002, Prezidente Jose Ramos-Horta, neebe halao knaar nuudar Ministru Negosiu Estranjeiru, nomeia ka rekomenda ona nomeasaun ba konsul onorariu sira iha nasaun oioin iha mundu tomak, no balun husi sira hetan ona pasaporte diplomatiku. Konsul onorariu sira-nee ka nomeasaun espesial sira seluk husi prezidente halao funsaun ida neebe importante tebes: sira kontribui ba hasae konsiensia no interese, no potensialmente atrai investimentu onestu ba Timor-Leste. Fo estatutu diplomatiku ba indivíduu sira-nee hanesan pratika normal iha Timor-Leste no iha mundu tomak.
Alegasaun katak Senor Lin nuudar figura mafia tuir deputada Nina Rangel no sira seluk mak difamatoriu tebes. Senor Lin rasik sei trata akuzasaun sira-nee liu husi dalan legal sira neebe apropriadu. Maski nunee, Prezidensia iha obrigasaun atu esklarese faktus ba publiku Timor-Leste no ba komunidade internasional, neebe Timor-Leste depende ba investimentu no parseria.
Prezidente fo sai deklarasaun ida iha loron 7 fulan-Abril tinan 2026, neebe hateten katak Senor Lin la envolve iha atividade kriminal ruma no mos la iha relasaun ruma ho Prince Group neebe hetan sansaun. Jornal The Guardian iha loron 8 fulan-Abril tinan 2026, hateten ho klaru: Investigasaun konjunta neebe halao husi Organized Crime and Corruption Reporting Project (OCCRP) no The Guardian mos ezamina papel investidor ida no figura publika husi resort iha Timor-Leste, Lin Xiaofan neebe konesidu mos ho naran Frank Lin. Laiha sujestaun katak Lin hetan sansaun ka nuudar membru husi Prince Group, no nia la hetan akuzasaun ba krime ruma.
Artigu nee mos sita diretamente Prezidente Ramos-Horta Senor Lin la halo sala ida iha Timor-Leste. Governu mak sei deside atu simu investimentu ruma ka lae.”
“Deputada Rangel tenke aprezenta evidensia. Relatoriu OCCRP la konstitui desizaun judisial. Deputada ida neebe akuza Prezidente halo parte iha “rede mafia” ka marka individuu nuudar “mafia tenke aprezenta evidensia legal tuir lei,” hatete tuir komunikadu.
Too ohin loron, laiha tribunal, laiha avizu INTERPOL, no laiha autoridade judisial Xina nian mak marka Senor Lin nuudar kriminozu. Nia la halo sala ida iha Timor-Leste. Lin nuudar emprezariu ida neebe hela iha Hong Kong no no iha investimentu sira iha mundu tomak. Nia negosiu foka liu ba teknolojia informasaun no blockchain. Nia primeiru mai Timor-Leste maizumenus tinan rua liuba. Too ohin loron, nia seidauk halo investimentu ruma iha Timor-Leste. Hanesan investidor barak, nia mai ho ideia, planu, no mehi neebe seidauk realiza.
Maibe, Senor Lin hatene kona-ba Prezidente nia atividade umanitaria sira, neebe buka apoiu loroloron ba ema kiak sira, família, komunidade no estudante sira. Tanba nee, nia hahu fo apoiu, inklui laptop sira, ekipamentu desportu, roupa, suplementu vitamina no doasaun substansial ba bolsa estudu.
Timor Leste buka atu atrai investidor sira. Ita labele halo alegasaun bazeadu ba ema sira simplesmente hanesan ema husi nasaun Azia iha ligasaun ho krime organizadu.
Prezidente iha nafatin kompromisu ba supervizaun demokratika no simu ho satisfasaun debate neebe responsavel. Maibe husu katak debate nee bazeia ba faktu, laos tauk; iha evidensia legal, laos alegasaun; iha etika, labele insulta.
Iha kualker kazu, kestaun ida-nee tomak sei trata husi Ministeriu Publiku. Sira neebe halo ona alegasaun nee sei iha oportunidade atu aprezenta evidensia kona-ba reklamasaun difamatoria nee ba Ministeriu Publiku.
(eme)






