Debate OJE Hahú, Povu Hein Rezultadu

Foto: Media PN

DILI, STLTIMORLESTE.com – Parlamentu Nasionál ho Governu sei hahú debate Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2027 iha faze jeneralidade, Segunda-feira oinmai, enkuantu povu hein rezultadu konkretu husi orsamentu ne’ebé propoin.

Debate ne’e sei fó oportunidade ba deputadu sira atu analiza polítika no programa Governu nian, liuliu kona-ba alokasaun orsamentu ba setór ne’ebé diretamente afeta moris komunidade.

Proposta OJE 2027 ho montante global konsolidadu US$2.568,5 biliaun sei sai matéria prinsipal iha diskusaun. Montante boot ne’e hamosu kestaun kona-ba efikásia gastu públiku no rezultadu ne’ebé povu bele hetan.

Akademista Universidade Nasionál Timor Lorosa’e (UNTL), Delfin da Costa, konsidera debate jeneralidade hanesan oportunidade ba Parlamentu atu avalia Governu nia prioridade, la’ós limita de’it ba diskusaun kona-ba montante orsamentu.

“Debate OJE ne’e importante, tanba iha ne’e mak Parlamentu bele haree Governu nia planu no prioridade. Deputadu sira tenke kestiona, la’ós aprova de’it,” dehan Delfin ba STL, iha Kaikoli, Dili, Sesta (06/11/2026).

Nia salienta katak deputadu sira iha responsabilidade atu asegura proposta orsamentu responde ba nesesidade fundamentál povu nian, liuliu iha edukasaun, saúde, agrikultura no infraestrutura bázika.

“OJE ne’e osan povu nian. Parlamentu tenke tau matan atu asegura orsamentu ne’e responde ba nesesidade povu, la’ós gasta ba buat ne’ebé la fó benefísiu,” nia hateten.

Delfin mós husu Governu atu esplika ho transparénsia kona-ba distribuisaun orsamentu, programa prioritáriu no rezultadu ne’ebé hakarak alkansa durante tinan fiskál 2027.

“Debate OJE la’ós kona-ba númeru de’it, maibé kona-ba povu nia moris. Se orsamentu la to’o ba povu ki’ik, debate ne’e lakon nia valor,” nia afirma.

Nia konsidera interese nasionál tenke sai prioridade iha diskusaun, no husu deputadu sira atu uza debate ne’e hodi fiskaliza polítika orsamentál, duké defende interese partidáriu de’it.

Entretantu, Observadór Ekonomia, Santiago de Oliveira, avalia katak debate jeneralidade tenke fó atensaun ba sustentabilidade finanseira no kapasidade OJE 2027 atu hametin ekonomia produtiva.

“Orsamentu tenke fó prioridade ba setór produtivu, la’ós gasta de’it ba administrasaun. Ita presiza haree Governu nia vizaun ekonomia ba futuru,” dehan Santiago.

Santiago alerta katak Timor-Leste presiza orsamentu realistiku no sustentável. Gastu ne’ebé aas liu reseita, sein investimentu produtivu ne’ebé fó rezultadu, bele aumenta difikuldade ekonomia iha futuru.

“Ita labele halo orsamentu boot de’it, maibé rezultadu laiha. Povu presiza kampu servisu, produsaun agríkola ne’ebé aumenta no infraestrutura ne’ebé funsiona ho di’ak,” nia hateten.

Nia defende katak debate parlamentár tenke analiza mós kapasidade Governu atu implementa programa sira, tanba orsamentu boot la garante automaticamente mudansa ba kondisaun moris povu nian.

Antes ne’e, iha 1 Outubru 2026, Ministra Finansas, Santina José Rodrigues Viegas Cardoso, entrega Proposta Lei OJE 2027 ba Prezidente Parlamentu Nasionál, Maria Fernanda Lay.

Proposta ne’e hetan aprovasaun husi Konsellu Ministru iha 30 Setembru 2026, ho montante global konsolidadu US$2.568,5 biliaun, ne’ebé inklui Administrasaun Sentrál, Seguransa Sosiál no Rejiaun Administrativa Espesiál Oe-Cusse Ambeno (RAEOA).

Iha proposta ne’e, Administrasaun Sentrál iha US$2.487,4 miliaun, Seguransa Sosiál US$186,55 miliaun no RAEOA US$56,1 miliaun, tuir distribuisaun orsamentál ne’ebé aprezenta.

OJE 2027 lori lema “Reforsa Reziliénsia liuhosi Transformasaun: Diversifika Ekonomia ba Futuru ida ne’ebé Sustentável”, ho prioridade ba edukasaun, saúde, eletrisidade, protesaun sosiál, infraestrutura, seguransa no veteranu sira.

Governu mós prevee investimentu iha setór petróleu, rekursu minerál, turizmu, peskas no diversifikasaun ekonomia, hamutuk ho planeamentu médiu prazu ba períodu 2027–2031.

Ho proposta orsamentu ne’ebé boot, debate jeneralidade sei sai oportunidade ba Parlamentu atu sukat se prioridade Governu nian bele responde ba nesesidade povu no dezafiu ekonomia nasionál.

To’o notísia ne’e publika, informasaun detallada kona-ba ajenda kompletu debate OJE 2027 iha faze jeneralidade seidauk hetan.

(car)

Share it :

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *