ERMERA, STLTIMORLESTE.com – Deskonfia Timor Global no Komunidade sira tesi ai-maran no ai-matak laiha konhesimentu husi Autoridade Lokal iha Postu Railako, Munisipiu Ermera.
Tuir informasaun foin lalais nee Diresaun Nasional Floresta Nasional no munisipiu tun direita halo intervensaun ba fabrika maek neebe lokalija iha Suku Lihu, Postu Administrativu Railaco, Munisipiu Ermera, deskonfia Timor Globál ho komunidade tesi ai-maran no ai-matak laiha konhesimentu husi Autoridade Lokal.
Xefe Suku Lihu, Postu Administrativu Railaco, Munisípiu Ermera, Bernardo dos Santos Babo hatete, autoridade lokal laiha konhesimentu ba ai-maran neebe komunidade tesi hodi faan ba fabrika Timor Globál.
“Konaba ai neebe mak hatama ba iha fabrika Timor Globál liu-liu ba iha iha Aldeia Camaelpun, Suku Lihu, ami hanesan autoridade lokal laiha konhesimentu,” hatete Xefe Suku Lihu, Postu Administrativu Railaco, Munisipiu Ermera, Bernardo dos Santos Babo ba jornalista sira iha sede Suku Lihu, Sabadu (20/06/2026).
Nia dehan, komunidade sira tesi ai-maran iha mota laran sira nee no lori direita ba kompanhia Timor Global, liu-liu ba sira neebe loke hela fabrika maek iha suku ida nee.
Nia esplika, ai-maran nee mos la mai husi Suku Lihu deit, mai mos husi fatin seluk hotu, tanba tuir Xefe Suku Bernanrdo katak kareta barak mak nadodon tama mai, sira dehan lori mai nee sira iha konhesimentu ona ba Floresta.
Nia deklara, atividade intervensaun nee diresaun floresta mak iha dever no obrigasaun atu bele halo intervensaun konaba ai maran neebe sira lori mai hatama iha fabrika Timor Globál.
“Tanba ohin dader mos Prezidente Repúblika fo sai iha televizaun, atu hateten ba ita boot sira katak, ai neebe mak hatama ba empreza nee, ai-maran neebe monu kleur ona nee mak komunidade ba tesi. Maibe ami la fo autorizasaun atu bele kado ai-matak hanesan ai-kaisote, ai-run, no espesial ba ai-bubur, ai sira neebe fo mahon ba ambiente ami la aturiza tesi,” nia hatutan.
Nia argumenta, tanba nee iha Postu Administrativu ida nee iha mos funsionariu ba floresta nian neebe la fo autorizasaun tesi ai arbiru. Ai-maran neebe monu iha mota kuak kompañia presiza hodi tamun maek ka atu halo oinsa mak sira ba kado, maibe sira la mai husu karta konhesimentu husi suku,” nia hatutan.
Nia dehan, Diresaun Floresta husi Nasionál no Munisípiu Ermera mak hasoru malu ona ho kompañia Timor Globál, depois sira ba direitamente haree dalaruma kompahia sei hetan sansaun kona-ba ida tesi ai la iha koñesimentu.
“Maibe husi kompanhia mos hateten katak sira sosa deit, sira mos hanoin katak ema neebe lori ai mai nee sira iha karta lisensa, neebe ita hein desizaun husi governu liu husi Diresaun Floresta karik sira hetan sansaun, tanba autoridade nee mos seidauk fo karta ka autorizasaun para hatama ai-maran ba kompañia ida neebe mai loke fabrika maek iha ami nia suku rasik,” katak nia.
Nia salienta, dezde diresaun floresta munisípiu mai ona nia fo sai ona avizu iha toa boot ba komunidade sira katak hahu ba oin labele hatama tan ai maran ba iha empreza Timor Globál no kompanhia mos la simu ona ai-maran. Karik ai sira neebe iha fabrika hotu, regras tuir mai ss mak hatama ai tenke iha karta lisensa.
“Sim, konaba fabrika maek sira mai fo konhesimentu katak sira sei loke fabrika maek iha suku ida nee, maiba laos akumula produtu agrikultura husi liur det lae, sira sosa maek iha munisípiu sanulu-resin tolu iha Timor-Leste nia laran tomak. Ami mos apresia agradese tanba sira nia prezensa bele fo mos servisu komunidade iha suku ida nee inklui suku vizinu Leorema, Fahilebun Ulmera neebe mak iha nee no suku 9 iha servisu hotu iha empreza nee,” nia haktuir.
Iha fatin seluk, trabalhador Timor Globál neebe lakohi temi naran esplika, Ai-samtuku sira nee empreza hola iha Munisípiu Ermera Postu Administrativu Railaco laran, ai sunu nee tesi kada kilograma ida 0,10 sentavus. Ai nee komunidade sira mak tesi lori ba empreza Timor Globál hodi tetu mak selu tuir kilograma.
“Ami trabalhador sira servisu iha fabrika Timor Globál kuaze nain 120, servisu iha nee 24 oras, iha nee fahe ba grupu tolu, grupu ida tama dader tuku 07:00 OTL sai fali loraik tuku 15:00 OTL, kontinua grupu rua tama fali sira sai iha kalan tuku 23:00 OTL, grupu tolu tama fali sai iha dader tuku 07:00 OTL, selu tuir oras kada ema ida hetan US$ 6 iha loron ida,” nia informa .
Nia deklara, trabalhador nee haktuir, empreza nee hahu nia konstrusaun iha fulan Janeiru tinan nee, no foin lalais nee mak loke hodi tetu kedas maek sira nee husi munisípiu sira hanesan Ainaro, Aileu, Likisa, Manufahi no seluk tan, maek kada kilograma ida 0,45 sentavus, produz hotu maran tiha kontinua lori ba iha Xina.
Tuir observasun STL iha terenu,fatin fabrika maek neebe lokalija iha Aldeia Camaelpun, Suku Lihu, Postu-Administrativu Railaco, Munisípiu Ermera, empreza Timor Globál akumula ai-maran no ai-matak iha sira nia armajen produsaun maek ho kuantidade boot.
Ai neebe sira uza ba produs maek nee makina tesi bada-badak ai nee tau butuk hamutuk haleu iha armajen mak ai-samtuku, ai-teka, ai-bubur, ai-kakeu, ai-kafe, ai-dahak no seluk tan.
Entertatu Jornalista sira halo esforsu atu entrevista empreza nain, maibe la iha fatin. Nunee foti númeru kontaktu ba empreza nain, maibe parte sira dehan bele entrevista ida neebe jere prodús maek nian iha Railaco, maibé jerente rasik la tama servisu. Nomos Bainhira jornalista sira husu aturizasaun ba seguransa armajen Timor Globál produsaun maek nian hatan ona, hodi foti imajen ai-sunu no maek sira fakar haleu armajen nee, sidadaun Xineza ida falun an metin ho masker bandu no duni sai jornalista iha área armajen fabrika maek nian hodi dehan la iha lisensa labele tama.
Depois Xineza neebe falun an metin nee nduni sai jornalista sira nee, antes nee nia la uza masker, bainhira seguransa fo ona aturizasaun ba jornalista sira atu foti imajen mak nia foin uja masker no jaket taka ulun metin hamriik taka tiha fatin produsaun maek halo sinal liman silan, labele foti imajen. Maske traballador balun bolu nafatin media sira bele mai foti imajen, maibe Xineza bandu no hirus duni sai jornalista sira iha fatin refere.
(jen)







