DILI, STLTIMORLESTE.com – Enkontru Ministerial reprezenta buat barak liu, duke ezersisiu institusionál ka protokolu ida ne’e konstitui oportunidade ida ba TL atu reafirma, hamutuk, importánsia edukasaun nian nudar fundasaun ba dezenvolvimentu sustentável, sidadania demokrátika.
Lia hirak nee hatoo husi, Ministra Eduksaun (ME), Dulce de Jesus Soares liu husi nia diskursu iha hotel Timor Dili Kinta nee (07/05/2026).
“Ohin marka momentu ida ho signifikadu partikular ba Timor Leste. Ba dala uluk iha nia istória, ita-nia nasaun sai uma nain ba Enkontru Ministru sira Edukasaun nian husi Komunidade Países de Língua Portuguesa, marku ida neebe simboliza laos deit konfiansa neebe tau iha Timor-Leste, maibe mós hametin ita-nia kompromisu ba edukasaun, kooperasaun multilaterál, no valór sira ne’ebé halibur CPLP.Iha semana ne’e nia laran tomak, Dili sai nu’udar espasu privilejiadu ba enkontru, diálogu, no partilla entre ita-nia nasaun sira. Loron sira-ne’e maka loron sira serbisu maka’as nian, reflesaun hamutuk, no aprosimasaun entre delegasaun sira ne’ebé, maski iha distánsia jeográfika, fahe patrimóniu kulturál no umanu komún. Ami hein ho laran tomak katak ita-boot sira sente benvindu, amizade, no espíritu kooperasaun hanesan ne’ebé ami sente bainhira simu ita-boot sira ida-idak iha Timor-Leste,” dehan nia.
Tuir ME Dulce, enkontru ministeriál ida nee reprezenta buat barak liu duké ezersísiu institusionál ka protokolu ida. Ida nee konstitui oportunidade ida atu reafirma, hamutuk, importánsia edukasaun nian nudar fundasaun ba dezenvolvimentu sustentável, sidadania demokrátika, no konstrusaun sosiedade sira neebe enkluzivu no reziliente liután.Iha serbisu tomak, konserteza sei iha oportunidade atu reflete kona-ba tema sentrál sira ba futuru CPLP nian, nomeadamente promosaun valór demokrátiku sira no partisipasaun sívika liu husi edukasaun, hametin edukasaun inkluziva, nutrisaun no saúde eskolár, edukasaun téknika no vokasionál, avaliasaun aprendizajen, no mós kooperasaun multilaterál sira seluk neebe reforsa no reforsa ita-nia inisiativa koletiva no konsolida ligasaun sira entre ita-nia nasaun sira.
“Permite hau atu fahe mós ho ita boot sira prioridade ida neebe agora daudaun okupa fatin sentrál iha asaun sira Ministériu Edukasaun Timor Leste nian: reforsu Kona-ba alfabetizasaun no numerasia. Ami hatene didiak katak asegura katak labarik ida-idak hatene oinsá atu lee, komprende, no interpreta mundu liuhosi edukasaun maka responsabilidade boot ida hosi ami nia sistema edukasionál sira. Iha Timor-Leste, dezafiu ida-ne’e aprezenta kompleksidade partikulár, mai hosi fatór oi-oin neebe ita tenke analiza ho seriedade no sentidu responsabilidade nian. Maski nune’e, ami fiar metin katak investe iha alfabetizasaun maka investe iha dignidade umana, partisipasaun sívika, no konstrusaun sosiedade sira neebe justu liu neebe preparadu ba futuru.Karik ida-ne’e mós tema ida neebe bele enrikese ita-nia reflesaun sira durante loron tomak—ita hatene katak ita-nia nasaun barak hasoru dezafiu sira neebe hanesan, maski iha kontestu neebe la hanesan. Fahe esperiénsia, estratéjia, no prátika di’ak liu iha ámbitu alfabetizasaun bele hametin liután kooperasaun edukasionál iha CPLP nia laran, tanba hamutuk, ita forte liután.Iha Timor-Leste, ai-akasia halo parte laos deit ba ita nia orizonte, maibe mós ba ita-nia identidade koletiva. Hanesan sira nia sanak sira habelar iha diresaun oioin lahó lakon ligasaun ba abut sira ne’ebé hanesan, nune’e mós ita-nia nasaun sira, neebe haketak hosi tasi no oseanu sira, nafatin unidu hosi valor sira neebe fahe no konviksaun katak edukasaun maka dalan ba futuru ida ne’ebé dignu no umanu liu. Ita nasaun sira ne’ebé la hanesan, ho ita nia dalan rasik, maibe ita kontinua sai, iha dalan ida, musan sira ne’ebé moris hosi abut istóriku no kulturál ne’ebé hanesan,” nia haktuir.
Nia afirma, ba sira neebe iha oportunidade atu halo viajen uitoan liuhosi ita-nia rai, sira sei hetan duni nasaun joven ida, dinámiku neebe iha kompromisu kle’an atu hametin lasu sira ne’ebé halibur ita-nia nasaun neen, neebe fahe iha kontinente haat. Maski iha distánsia jeográfika ne’ebé haketak ita, ita fahe valor, dezafiu no aspirasaun komún sira kona-ba futuru edukasaun nian iha ita-nia sosiedade sira.Ami mós rekoñese katak saida maka halibur duni ami ultrapasa jeografia no sirkunstánsia espesífiku sira hosi nasaun ida-idak. Ita hamutuk ho ambisaun komún no estruturadu ho klean atu garante edukasaun ida ho kualidade ba labarik no foin-sa’e sira hotu iha ita-nia nasaun sira.Ami nia istória neebe fahe maka halibur ami hamutuk no agora ita-nia oan sira-nia futuru bolu ita atu halo asaun. Ita nia unidade harii iha konviksaun katak edukasaun maka “Instrumentu neebeb makas liu atu promove dignidade umana no dezenvolvimentu sustentável. Enkontru ida nee , tanba nee, tenke hakat liu dimensaun protokolu nian no estabelese-an nudar espasu ba foti desizaun no kompromisu, neebe foka ba rezultadu konkretu sira.Laiha ita-nia nasaun ida maka sei bele hatán ho izolamentu ba dezafiu edukasional sira sékulu XXI nian. Kooperasaun iha CPLP nia laran ohin loron sai hanesan nesesidade estratéjiku ida, ne’ebé permite ita atu aprende ba malu, fahe solusaun sira, no harii resposta sira neebe efetivu liu ba ita-nia povu sira.Ba ida-nee, importante atu haree ba futuru ho determinasaun. Ita moris iha mundu ida neebe transforma lalais, no ita-nia sistema edukasionál sira laos de’it tenke la’o hamutuk ho mudansa ida ne’e maibe tenke antesipa no lidera ida nee,”dehan nia.
ME Dulce akresenta, estudante sira presiza abilidade esensiál sira sékulu 21 nian — hanoin krítiku, kriatividade, kolaborasaun, no literasia dijitál — ne’ebé permite sira atu buras iha sosiedade globál ida neebe interligadu ba beibeik, hodi garante ba sira oportunidade sira ba dezenvolvimentu no partisipasaun iha nivel hanesan ho estudante sira husi Estadu-membru CPLP hotu-hotu. Imperativu tebes atu evolui husi modelu sira neebe sentradu iha memorizasaun ba aprosimasaun sira neebe dezenvolve abilidade atu analiza, inova, no rezolve problema kompleksu sira.Iha prosesu ida-nee, kualidade pedagójika no integrasaun intelijente teknolojia nian iha papél desizivu. Aprendizajen ativu, sentradu iha estudante, kombina ho potensiál intelijénsia artifisiál no plataforma dijitál sira, loke posibilidade foun sira hodi transforma oinsá hanorin no aprende.
“Ba estudante sira, ferramenta sira nee bele signifika dalan aprendizajen neebe personalizadu no inkluzivu liu, la haree ba kontestu jeográfiku. Ba profesór sira, ida nee reprezenta aumentu oportunidade sira ba dezenvolvimentu profisionál no asesu ba rekursu ensinu inovativu sira, hodi reforsa sira nia papél esensiál iha sistema edukasaun.Hodi integra dinámika sira nee, ita hametin ita nia sistema edukativu sira no prepara jerasaun foun sira atu partisipa, ho konfiansa no responsabilidade, iha mundu ida neebe dijitál no interligadu ba beibeik.Tema neebe halibur ita — “Edukasaun, valór demokrátiku sira no partisipasaun sívika: dalan sira atu hametin sosiedade sira CPLP nian” — partikularmente relevante.Ita-nia eskola sira maka espasu privilejiadu sira ba formasaun sidadaun sira neebe informadu, krítiku no iha kompromisu ba bem-komún, hodi forma baze ba sosiedade sira neebe justu liu, inkluzivu no reziliente.Ho espíritu ida nee, hau konvida ita-boot sira atu aproveita tomak enkontru ida nee , hodi fahe esperiénsia sira ho nakloke, diskute dezafiu sira ho franku no harii solusaun sira ho sentidu responsabilidade koletiva,” nia esplika.
Nia hatutan, rai ida ho reziliénsia no ospitalidade. Ho konsiderasaun boot mak simu enkontru ida-nee, ho konviksaun katak sei hanoin laos deit ba desizaun sira neebe rezulta husi nee, maibe mos ba hametin lasu sira kooperasaun no solidariedade nian entre país sira.Hamutuk ho forsa husi kooperasaun no klareza husi objetivu sira,hatene oinsá atu harii futuru ida neebe justu liu, inkluzivu liu no promisór ba oan sira.
(jac)






