Feto Ka Mane Asume Kargu PR Tenke Kumpre Konstituisaun

Prezidente Rede Feto Timor Leste (RFTL), Zelia Fernandes.(Foto: STL/Emerenciana Pinto)

DÍLI, STLTIMORLESTE.com – Rede Feto Timor-Leste (RFTL) afirma katak, kargu Prezidente Repúblika bele asume mane ka feto, importante kumpre kritériu Konstituisaun no hetan apoiu povu.

Prezidente Ezekutivu RFTL, Zelia Fernandes hato’o pozisaun ne’e ba STL, tersa-feira (10/11/2026), no subliña katak eleisaun mak povu nia direitu atu determina lideransa Estadu.

Zelia esplika katak, kandidatu Prezidente Repúblika tenke kumpre kritériu formál sira ne’ebé hakerek iha Artigu 75 Konstituisaun RDTL, la haree ba jéneru.

Kritériu hirak ne’e inklui sidadaunia orijinária, idade mínimu tinan 35, kapasidade tomak no hetan proposta husi eleitór na’in 5.000.

“Feto ka mane bele sai kandidatu Prezidente, bainhira kumpre kritériu Konstituisaun no hatudu kapasidade atu hala’o knaar ne’ebé Estadu fó,” Zelia afirma.

Knaar no responsabilidade Prezidente Zelia hateten katak atu avalia kandidatu, eleitór tenke konsidera mós responsabilidade Prezidente Repúblika tuir Konstituisaun.

Nia temi Prezidente nu’udar Xefe Estadu no símbolu unidade nasionál, ne’ebé iha responsabilidade atu garante independénsia no soberania nasaun. Iha área defeza, Prezidente nu’udar Komandante Supremu Forsa Defeza, nune’e kandidatu presiza komprende asuntu seguransa nasionál.

Prezidente mós iha responsabilidade atu garante Konstituisaun, inklui direitu veta lei iha prazu loron 30 no deklara estadu sítiu ka emerjénsia tuir prosedimentu legál. Iha relasaun ho órgaun soberania sira, Prezidente marka data eleisaun, nomeia membru Governu tuir proposta Primeiru-Ministru no hala’o kompeténsia seluk ne’ebé Konstituisaun determina.

Iha diplomasia, Prezidente nomeia no ezonera embaixadór sira tuir proposta Governu, ne’ebé ezije koñesimentu kona-ba relasaun internasionál.

Konstituisaun garante igualdade Zelia refere ba Artigu 6, alínea J, Konstituisaun RDTL, ne’ebé determina igualdade oportunidade no tratamentu entre feto no mane. Nia mós temi Artigu 17, ne’ebé garante igualdade direitu no dever entre feto no mane iha área hotu, inklui polítika.

Artigu 63 mós rekoñese partisipasaun direta no ativa husi sidadaun feto no mane iha moris polítika. Aleinde Konstituisaun, Zelia refere ba Konvensaun Internasionál CEDAW, Artigu 7, ne’ebé garante direitu feto atu hili no hetan eleisaun ba kargu públiku.

Istória kandidatura feto Timor-Leste iha ona feto balu ne’ebé kandidata ba Prezidente Repúblika iha eleisaun pasadu. Iha 2007, Lucia Lobato no Céu kandidata hamutuk ho kandidatu mane sira. Iha 2022, kandidatu na’in-16, na’in-haat mak feto: Milena Pires, Berta dos Santos, Angela Freitas no Isabele Ferreira.

Zelia hateten katak, kandidatura feto sira ne’e hatudu partisipasaun feto iha prosesu polítiku, governu no diplomásia. Maski nune’e, to’o agora seidauk iha feto ida manán eleisaun Prezidente Repúblika.

RFTL la rekomenda kandidatu Zelia afirma katak RFTL sei la hili ka rekomenda naran kandidatu ida, maibé organizasaun sei fó apoiu ba feto sira ne’ebé hakarak kandidata an.

Nia esplika katak, kandidata tenke kumpre Artigu 75 no hatudu kapasidade atu hala’o responsabilidade sira ne’ebé Konstituisaun determina. “Hau fiar katak feto iha esperiénsia no responsabilidade atu lidera nasaun, maibé eleitór sira mak iha direitu atu hili,” Zelia dehan.

Nia mós hatudu katak, istória rezisténsia, igualdade legál no reprezentasaun feto iha Parlamentu Nasionál sai parte husi diskusaun kona-ba lideransa feto. Maski nune’e, Zelia admite katak kultura patriarkál no reprezentasaun feto ne’ebé ki’ik iha nivel baze sei sai dezafiu.

Nia refere ba dadus 2016 ne’ebé hatudu katak feto ne’ebé sai xefe suku hamutuk 5% de’it. Zelia subliña katak eleitór sira tenke avalia kandidatu tuir programa, esperiénsia, kredibilidade, integridade no kapasidade, la’ós haree ba jéneru mesak.

Nune’e mos Feto potensial, Maria Amaral, hato’o kontentamentu kona-ba deklarasaun Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão, ne’ebé hatudu apoiu ba feto atu assume kargu Prezidente Repúblika.

Maria dehan, apoiu hosi Primeiru-Ministru reprezenta rekoñesimentu ba kapasidade feto, maibé desizaun ikus sei depende ba vontade povu liuhusi votu.

“Desizaun hotu-hotu sei mai hosi povu, maibé apoiu Primeiru-Ministru ba feto hatudu rekoñesimentu ba kapasidade feto,” Maria Amaral afirma.

Nia hateten katak, feto Timoroan sira hatudu ona kapasidade iha lideransa Parlamentu Nasionál no iha pozisaun Prezidente Autoridade Munisipál Baucau.

Maria konsidera katak feto mós bele asume kargu Prezidente Repúblika, hanesan oportunidade atu hatudu kapasidade lideransa iha nivel nasionál.

Tuir Konstituisaun, Prezidente Repúblika hili liuhusi sufrájiu universál, livre, diretu, sekretu no pesoál. Kandidatu ida presiza hetan maioria votu válidu, liu metade, atu manán iha primeira volta. Se la hetan maioria, hala’o segunda volta tuir prazu Konstituisaun.

Foin lalais Primeiru Ministru Kay Rala Xanana Gusmao deklara katak nia pesoalmente sei apoiu feto hodi kandidata aan ba Prezidente Republika iha tinan 2027.

(eme)

Share it :

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *