DÍLI, STLTIMORLESTE.com – Rede Feto Timor-Leste (RFTL) kontinua promove lideransa feto liuhusi advokasia, formasaun, lei, kuota no apoiu direta ba kandidata no eleita.
Prezidente Ezekutivu RFTL, Zelia Fernandes hateten katak, organizasaun ne’e komprometidu hametin partisipasaun no reprezentasaun feto iha prosesu foti desizaun.
Nia hato’o deklarasaun ne’e ba STL, tersa-feira (10/11/2026), no esplika katak RFTL hanesan organizasaun sumbriña ne’ebé reprezenta membru organizasaun na’in-46.
Prezidente Rede Feto hatete, RFTL iha mandatu atu lidera, organiza no fasilita Kongresu Nasionál Feto Timor-Leste (KNFTL) kada tinan haat, hodi dezenvolve Plataforma Asaun Feto (PAF). RFTL hala’o knaar ne’e hahú hosi kongresu dahuluk iha 2000, kontinua iha 2004, 2008, 2013, 2018 no 2024.
RFTL halo advokasia ba igualdade Zelia afirma katak estabelesimentu RFTL reprezenta kompromisu ativista, lideransa feto no lider nasionál sira-nian atu kombate diskriminasaun, violénsia no esplorasaun.
Nia esplika katak, organizasaun ne’e halo advokasia ba kuota reprezentasaun feto 30% iha polítika no setór oioin hahú hosi 2001. Iha 2002, advokasia RFTL kontribui atu garante Konstituisaun RDTL afirma igualdade direitu entre mane no feto.
Iha 2004, organizasaun ne’e kontinua advokasia atu aumenta reprezentasaun feto iha Parlamentu Nasionál no pozisaun foti desizaun. Iha 2011, RFTL partisipa iha revizaun dahuluk Lei Eleitorál kona-ba kuota 30% ba reprezentasaun feto.
Iha 2016, organizasaun ne’e halo advokasia ba Lei Eleisaun Suku, ne’ebé determina reprezentasaun feto iha Konsellu Suku.
Zelia dehan, RFTL apoiu ba feto kandidata, RFTL mós fó apoiu direta ba feto kandidata no eleita, inklui eleisaun ba Assembleia Konstituinte.
Organizasaun ne’e forma Grupu Observadór Feto no apoia kandidata independente na’in-tolu ba Assembleia Konstituinte. Kandidata sira ne’e mak Maria Domingas Alves Fernandes, Teresa De Carvalho no Maria Olandina Caero.
Iha 2007, RFTL harii Caucus Feto Parlamentu Timor-Leste (GMPTL) no hala’o kampaña atu promove partisipasaun feto iha eleisaun parlamentár. Iha 2011, organizasaun ne’e hahú plataforma “Feto Prontu Lidera” atu hametin kapasidade lideransa feto.
Tinan tuir mai, iha 2012, RFTL hahú programa lideransa feto iha nivel suku atu aumenta partisipasaun feto iha komunidade.
Kapasitasaun no jerasaun foun. Iha 2003, RFTL organiza kapasitasaun ba organizasaun feto iha setór oioin, no iha 2010 apoia SEPI atu harii Asosiasaun Feto Munisipál.
Aleinde ne’e, feto sira hetan oportunidade atu reprezenta iha Konsellu Konsultivu Fundu Petrolíferu dala tolu, iha 2007, 2014 no 2019. Iha 2024, RFTL foka ba mentoria jerasaun foun feminista, atu prepara feto joven sira sai lider iha futuru.
Iha 2025, organizasaun ne’e mós estabelese “Vizaun 2050” nu’udar orientasaun ba igualdade jéneru.
Rezultadu no dezafiu, Zelia afirma katak esforsu advokasia RFTL lori rezultadu pozitivu ba reprezentasaun feto iha Parlamentu Nasionál.
“Desde 2012, reprezentasaun feto iha Parlamentu Nasionál to’o ona kuota 30%,” Zelia Fernandes afirma.
Nia hatutan katak, iha 2017, Timor-Leste sai nasaun ho persentajen reprezentasaun feto iha Parlamentu ne’ebé aas liu iha rejiaun Ázia-Pasífiku.
Maski nune’e, Zelia hatudu katak reprezentasaun feto iha lideransa lokál sei menus, tanba iha 2016, feto ne’ebé sai xefe suku hamutuk 5% de’it.
RFTL kontinua komprometidu atu promove igualdade jéneru, hametin lideransa feto no garante partisipasaun feto iha prosesu dezenvolvimentu nasionál.
Nune’e mos Sekretaria estadu ba Igualdade SEI, Elvina Sousa Carvalho hatutan hafoin restaurasaun independénsia, feto sira la’o ba oin no fó kontribuisaun iha área hotu-hotu.
“Iha polítika, feto okupa 37% husi kadeira iha Parlamentu Nasionál (24 husi deputadu 65). Iha 2023, ba dala uluk, feto ida, Sua Exelénsia Maria Fernanda Lay, eleitu Prezidente Parlamentu Nasionál, no feto na’in lima hala’o lideransa órgaun ne’e Prezidente, Vise-Prezidente, Sekretária no Vise-Sekretária rua,” dehan Elvina.
Nia hatete, Rejiaun Sudeste Aziátiku rekoñese Timor-Leste nu’udar nasaun ho reprezentasaun feto aas liu iha rejiaun. Iha nível komunitáriu, iha tinan 2016 feto na’in 11 de’it husi xefe suku na’in 442 lei foun obriga feto ida kandidata iha suku ida-idak, no ohin feto xefe-suku sira iha na’in 18 ka 4% husi suku 442.
Iha Governu, feto hala’o knaar hanesan Ministra, Vise-Ministra no Sekretária Estadu hamutuk na’in 9 ka 19%.
Iha edukasaun, feto profesora sira reprezenta besik 41% husi profesór ensinu primáriu (dadus 2019) no feto profesora iha ensinu sekundáriu 37.1% iha tinan 2020 no Ensinu superior iha 26.8% iha tinan 2023 tuir dadus husi UNESCO no Banku Mundiál ne’ebé hatudu feto reprezenta porsentu ki’ik liu hosi profesór sira iha ensinu sekundáriu no ensinu superiór.
Nune’e mos Primeiru Ministru Kay Rala Xanana Gusmao hatutan depois restaurasaun ukun-rasik-an iha 2002, feto Timoroan sira kontinua kontribui ba konstrusaun Estadu no dezenvolvimentu nasionál.
“Ohin loron, ita haree feto sira sai membru Governu, deputada, juíza, diplomata, professora, doutora, polísia, militar, empreendedora, enjinária, agrikultora no lider komunitária. Maibé ita tenke rekoñese katak progresu ne’ebé atinje ona seidauk sufisiente. Feto sira, liuliu iha área rurál, kontinua enfrenta limitasaun asesu ba edukasaun, saúde, rai, kréditu no oportunidade ekonómika,” hakotu PM Xanana.
(eme)






