DÍLI, STLTIMORLESTE.com – Parlamentu Nasionál debate OJE 2027 iha jeneralidade, maibé povu hein rezultadu konkretu husi orsamentu US$ 2,568 biliaun atu hadi’a sira nia moris loroloron.
Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão hahú aprezenta Proposta Lei Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2027 iha Parlamentu Nasionál, Segunda-feira, 9 Novembru 2026, ho debate sei kontinua to’o dia 11 Novembru.
Proposta orsamentu ne’e iha montante konsolidadu US$ 2.568.500.000, ho tema “Atu Reforsa Reziliénsia liu husi Transformasaun Diversifika Ekonomia ba Futuru Sustentável”
.
Iha aprezentasaun, Xanana esplika katak orsamentu ne’e nia objetivu mak atu konsolida ekonomia nasionál, reforsa prestasaun servisu públiku no aumenta oportunidade progresu no bein-estar ba família Timor-oan sira.
Nia afirma katak Governu iha responsabilidade atu jere rekursu finanseiru Estadu nian ho sustentável, transparente no responsável, hodi prepara nasaun ba dezafiu sira iha futuru.
Debate jeneralidade ne’e sai oportunidade ba Deputadu sira atu analiza polítika, programa no prioridade Governu nian, liuliu alokasaun orsamentu ba setór ne’ebé diretamente afetamoris komunidade.
Depois debate jeneralidade, prosesu OJE 2027 sei kontinua ba faze espesialidade iha 24 Novembru, antes tama ba votasaun finál globál iha 4 Dezembru 2026. Iha prosesu ne’e, Parlamentu iha oportunidade atu avalia prioridade no alokasaun rekursu públiku.
Entretantu, sidadaun Mariano Soares, ne’ebé hela iha Kolmera, Dili, konsidera katak debate orsamentu tenke lori rezultadu konkretu bapovu, la’ós diskusaun kona-ba númeru de’it.
“Ami rona debate iha televizaun no rádio. Deputadu sira ko’alia kona-ba biliaun 2,6, maibé ami hakarak hatene osan ne’e sei to’oduni ba povu ka lae,” Mariano Soares dehan ba STL, iha Kolmera, Dili, Tersa (10/11/2026).
Nia hatutan katak nesesidade bázika hanesan bee, estrada, eskola, servisu saúde no folinsasán iha merkadu mak prioridade bakomunidade.
“Tinan-tinan Governu ko’alia kona-ba diversifikasaun ekonomia no bein-estar, maibé ami sei hasoru folin ai-han sa’e, joven la iha servisu no bee-moos dala ruma la to’o,” nia dehan.
Mariano konsidera katak Deputadu sira tenke uza debate ne’e atu husu kona-ba rezultadu ne’ebé povu bele sente diretamente, liuliu iha agrikultura, edukasaun, saúde no kriasaun empregu.
“OJE 2027 sei hadi’a moris agrikultór, eskola no klínika iha suku, ka sei fó servisu ba jovensira. Se Deputadu aprova de’it la husu, povu sei la hatene benefísiu,” nia afirma.
Mariano husu ba Primeiru-Ministru Xanana Gusmão no Deputadu sira atu halo debate ho transparénsia no informa ba povu kona-ba desizaun sira, hodi komunidade bele akompaña ezekusaun OJE 2027 iha tinan oin.
Iha parte seluk, Akademista Universidade da Paz (UNPAZ), Nelson da Silva, konsidera debate jeneralidade OJE 2027 nu’udar momentu importante, atu avalia prioridade dezenvolvimentu nasionál.
“Orsamentu la’ós de’it númeru biliaun 2,6, maibé dokumentu polítika ne’ebé hatudu oinsá Estadu uza rekursu limitadu atu responde ban esesidade povu,” Nelson da Silva dehan.
Nia esplika katak prioridade orsamentu ba setór produtivu bele lori benefísiu ba komunidade, enkuantu prioridade ba administrasaun de’it bele halo povu kontinua hein mudansa.
Nelson mós husu atu Parlamentu fó atensaun ba kualidade ezekusaun orsamentu, la’ós haree de’it prosesu aprovasaun.
“Tinan-tinan iha debate, maibé ezekusaun fraku. Osan barak fila ba kofre, projetu tarde no programa balun la to’o ba alvu,” nia afirma.
Nia husu Parlamentu atu avalia ezekusaun OJE 2026, inklui rezultadu programa sira ne’ebé implementa ona, antes foti desizaun kona-ba orsamentu 2027.
Akademista ne’e konsidera mós katak debate jeneralidade tenke sai ezemplu demokrasia ba joven sira, atu aprende debate ho argumentu no dadus.
“Orsamentu 2027 sei afeta futuru joven sira, Governu no Parlamentu tenke hatudu katak orsamentu ne’e prepara nasaun ba dezenvolvimentu sustentável, la’ós de’it batinan ida,” Nelson da Silva dehan.
(car)






