Foho Matebian Fatin ba FALINTIL Sira Hateke Dook iha Tempu Luta

Foto: STL/Tomas Reis

BAUCAU, STLTIMORLESTE.com – Foho Matebian sai nuudar fatin estratejiku neebe FALINTIL sira uza hodi hateke dook no kontrola movimentu inimigu durante prosesu luta ba libertasaun nasional hasoru invazaun Indonezia iha Timor Leste.

Foho Matebian iha pozisaun jeografika estratejika, ho altura 2.963 metru, no kondisaun jeografika neebe permite kombatentes FALINTIL sira haree dook ba area sira iha sorin-sorin. Kondisaun nee halo Foho Matebian sai nuudar pontu importante durante períodu luta.

Tuir veteranu tinan 24, Fernando “Beredu’u” Gusmão, Foho Matebian iha istoria importante ba FALINTIL sira, liu liu durante periodu okupasaun Indonezia, bainhira kombatentes sira uza foho no area foho leten hodi organiza rezistensia no proteje an husi atake inimigu.

“Iha neeba loron loron ami subar iha fatuk kuak. Kalan mak ami halo seguransa, haree inimigu sira husi dalan neebe mak inimigu tuir. Bele entaun ami fo seguransa ba ida nee. Inimigu sira sae ba karik, ami fo hatene ba Forsa sira,” hateten Beredu’u ba jornalista sira iha edifisiu CMCLN, Vila Antiga Baucau, Kuarta (19/08/2026).

Nia rekonhese, Foho Matebian sai nuudar pontu abrigu ida ba FALINTIL sira iha Baucau durante luta hasoru invazaun Indonezia. Maibe, fatin abrigu sira laos fatin seguru nafatin ba FALINTIL no povu, tanba iha tempu neeba, forsa militar Indonezia halo operasaun ho armamentu no bombardeamentu husi tasi no aviaun funu nian. Kondisaun nee obriga FALINTIL no povu sira neebe subar iha Foho Matebian tenke retira no balu lakon sira nia vida.

Nia hateten, Foho Matebian laos deit sai fatin ba FALINTIL sira atu konsentra no organiza luta hasoru invazaun, maibe mos sai fatin subar ba komunidade Timor oan sira husi Munisipiu Lautem, Baucau, no area seluk tan.

“Subar iha neeba laos Baucau nia oan deit, maibe ema hotu sae ba. Tanba sorin ba Sentru Leste, sorin ba Matebian leten. Ami subar iha neeba la too tinan ida. Fulan ida hanesan nee ami retira fali. Fulan rua, tolu, ami bele mate hotu, tanba bee laiha,” Beredu’u konta.

Veteranu nee esplika, maski FALINTIL hamutuk ho komunidade sira subar iha Foho Matebian la too fulan rua, hafoin komunidade sira tun, maibe FALINTIL kontinua utiliza Foho Matebian nuudar fatin konsentrasaun no planeamentu ba luta hasoru forsa militar Indonezia durante prosesu luta.

Nia sublina, FALINTIL hili Foho Matebian nuudar fatin guerilla hodi luta kontra invazaun Indonezia, tanba Foho Matebian mak foho ida husi foho aas liu iha Munisipiu Baucau, neebe fo vantajen ba kombatentes sira atu observa movimentu inimigu nian.

“Ami hili Matebian, trasa planu operasaun tanba Foho Matebian aas liu. Forsa sempre ba iha leten, mak inimigu la dun hetan preparasaun bainhira halo operasaun. Iha Foho Matebian mak ami ba atake iha Baguia, tinan 1983,” Beredu’u akresenta.

Nia komenta, Foho Matebian laos deit foho ida, maibe mos iha kontribuisaun importante ba luta libertasaun nasional, liu husi nia papel nuudar fatin abrigu, konsentrasaun no organizasaun ba FALINTIL sira durante luta.

Tanba nee, selebrasaun aniversariu FALINTIL ba dala 51 iha Foho Matebian konsidera nuudar momentu oportunidade ida atu dezenvolve no promove foho refere nuudar fatin turizmu istoriku nasional, neebe iha valor ba jerasaun foun no turista internasional sira atu aprende kona-ba istoria luta libertasaun nasional.

“Hau hakarak hatoo ba sira nasional atu halo istoria ida iha foho leten, para ema ruma husi rai liur mai sae ba karik, istoria iha neeba, para sira rona,” Beredu’u rekomenda.

Eis Prezidenti CMCLN Baucau nee mos espresa katak, selebrasaun Loron FALINTIL ba dala 51 neebe realiza iha Foho Matebian sai nuudar oportunidade ba veteranu no kombatentes sira atu relembra hikas memoria kona ba papel Foho Matebian iha luta libertasaun nasional.

Nia konsidera, selebrasaun Loron FALINTIL iha Foho Matebian mos iha objetivu atu fo hanoin ba membru FALINTIL-Forsa Defeza Timor-Leste (F-FDTL) sira atu banati no kontinua tuir prinsipiu no ezemplu FALINTIL uluk nian, neebe luta ho objetivu prinsipal mak liberta povu no nasaun.

(tom)

Share it :

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *