DÍLI, STLTIMORLESTE.com – Istória importante atu ajuda jerasaun foun komprende pasadu, hametin karakter no prepara an atu enfrenta dezafiu sira iha futuru, liu liu iha Timor-Leste.
Mensajen ne’e hato’o husi Vise-Primeiru-Ministru no Ministru Koordenadór Asuntu Sosiál, Ministru Dezenvolvimentu Rurál no Habitação Komunitária, Interinu Ministru Ensinu Superior, Siénsia no Kultura (MESSK), Mariano Assanami Sabino, liu husi nia diskursu iha serimónia lansamentu Kursu Istória no Psikolojia, iha Salaun Iam Martim, INFORDEPE, Balide, Kinta-feira (15/10/2026).
Nia esplika katak, istória la’ós de’it buat ne’ebé ema hakerek atu lee no hatene, maibé mós atu komprende nasaun ida mai husi ne’ebé, saida mak nia esperiénsia iha pasadu no oinsá atu lao ba oin.
“Istória la’ós de’it ita hakerek atu lee no hatene, maibé ita lee istória atu hatene ita mai husi ne’ebé no oinsá ita atu lao ba oin,” nia dehan.
Nia hatutan katak, istória iha papél importante atu forma karakter sidadaun, tanba liuhusi istória, jerasaun foun bele aprende husi luta, sakrifísiu no esforsu husi erói sira ne’ebé hamriik no luta hasoru situasaun difísil, hodi lori nasaun to’o iha situasaun ohin loron.
Nia mós lembra estudante sira katak, iha era dijitál ne’ebé teknolojia Inteligénsia Artifisiál (AI) dezenvolve lalais, estudante sira bele uza teknolojia ne’e atu ajuda prosesu aprendizajen.
Maibé, sira labele depende tomak ba AI, tanba informasaun ne’ebé teknolojia ne’e fornese bele iha sala ka la loos.
Tanba ne’e, estudante sira presiza dezenvolve kapasidade hanoin krítiku, halo peskiza no verifika informasaun atu asegura katak sira komprende istória ho loos.
Nia subliña katak, komprende istória nasional bele hametin konfiansa no identidade povu nian, hanesan mós inspira jerasaun foun atu iha korajen enfrenta dezafiu no kontinua esforsu ba dezenvolvimentu nasaun.
Iha parte seluk, nia konsidera katak mensajen husi Dekanu Fakuldade Filosofia no Siénsia Umanas no Reitór UNTL importante tebes ba dezenvolvimentu Departamentu Istória no Psikolojia ne’ebé foin harii.
Nia afirma katak, departamentu rua ne’e la’ós de’it atu kompleta estrutura fakuldade, maibé mós iha importánsia ba dezenvolvimentu edukasaun superior no nasaun Timor-Leste tomak.
Tanba ne’e, reprezentante Governu husu atu instituisaun relevante sira fó apoiu ba implementasaun mensajen hirak ne’e, hodi hametin reforma no hadi’a kualidade instituisaun edukasaun superior.
Nia mós temi katak, istória luta no movimentu juventude durante períodu rezisténsia mak parte importante ida husi istória nasional ne’ebé presiza dokumenta no transmite ba jerasaun foun.
Nia esplika katak, esperiénsia povu Timor-Leste durante luta ba libertasaun bele sai hanorin ba juventude atu labele tauk dezafiu, maibé tenke iha korajen, unidade no determinasaun atu atinji objetivu.
Nia mós alerta atu povu Timor-Leste labele depende de’it ba rekursu mina-rai, tanba rekursu naturál sira bele menus ka hotu iha futuru.
Nia uza ezemplu husi nasaun hanesan Singapura, Japaun no Korea, ne’ebé iha tempu pasadu hasoru situasaun difísil, maibé liuhusi esforsu, disiplina, koñesimentu no dezenvolvimentu kapasidade ema nian, sira konsege atinji progresu ekonómiku.
Tuir nia, Timor-Leste presiza aprende husi esperiénsia nasaun sira ne’e, liuliu kona-ba oinsá atu uza kapasidade no kreatividade ema nian hodi kria oportunidade ekonomia, dezenvolve negósiu no hametin independénsia ekonómika.
Nia mós husu atu povu labele uza istória de’it ba kampaña pesoál, maibé tenke haree istória hanesan patrimóniu nasional ne’ebé bele hametin identidade, unidade no prepara jerasaun foun ba futuru.
Nia enfatiza katak, Timor-Leste iha esperiénsia luta ne’ebé hatudu katak nasaun ki’ik ida bele reziste hasoru dezafiu boot, maski iha limitasaun rekursu no apoiu iha tempu uluk.
Esperiénsia ne’e, tuir nia, tenke sai hanorin ba jerasaun foun atu kontinua hametin korajen, solidariedade no konfiansa-an hodi harii nasaun ida ne’ebé forte no independente.
Nia remata ho apelu ba estudante sira atu aprende istória, komprende sakrifísiu husi jerasaun uluk no uza koñesimentu ne’e nu’udar baze atu enfrenta dezafiu no kontribui ba dezenvolvimentu Timor-Leste.
Oradór Armindo Maia afirma katak, istória mak riku-soin boot ba Timor-Leste, tanba ajuda povu komprende pasadu, hametin identidade nasional no orienta jerasaun foun atu prepara futuru.
Armindo Maia motiva estudante sira atu hakerek no dokumenta istória ida-idak nian, inklui istória família, rai, suku, aldeia, munisípiu no partisipasaun iha luta ba libertasaun nasional.
Tuir nia, área hirak ne’e iha istória no esperiénsia ne’ebé importante atu rai no transmite ba jerasaun tuirmai, tanba istória la’ós de’it kona-ba nasaun, maibé mós kona-ba komunidade no família ida-idak.
Nia esplika katak, nasaun hotu-hotu presiza iha Departamentu Istória atu estuda no dokumenta istória rasik, tanba liuhusi istória, povu bele hatene ninia orijen, komprende esperiénsia pasadu no determina dalan ne’ebé atu tuir ba futuru.
“Nasaun ida presiza hatene ninia istória rasik. Se ita la hatene ita-nia pasadu, ita sei difisil atu hatene ita mai husi ne’ebé no atu lao ba ne’ebé,” nia afirma.
Nia hatutan katak, formasaun iha área istória iha oportunidade luan, la’ós de’it atu sai hanorin ka servisu iha museu, maibé mós atu aprende métodu peskiza, hakerek no dokumenta istória família, rai, suku no aldeia.
Tanba ne’e, nia konsidera katak, estudante sira tenke iha motivasaun atu halo peskiza no rai dokumentu istóriku sira, hodi asegura katak esperiénsia no memória husi jerasaun uluk la lakon.
Nia mós subliña katak, dokumentasaun istória komunidade nian bele sai fonte importante ba peskizadór, estudante no públiku atu komprende di’ak liután Timor-Leste nia identidade, kultura no prosesu luta ba independénsia.
(joa)






