DILI, STLTIMORLESTE.com – Deklarante sira neebe lei fo dalan hodi ba deklara rikusoin iha Komisaun Anti Korupsaun (KAK), iha balu kumpri ba prazu neebe iha, maibe balu la kumpri prazu, tanba nee KAK aplika ona koima ba sira.
Tuir Diretor Prevensaun KAK, Antonino Alves da Cruz katak, ita nia lei numeru 7/2020 loron 26 fulan Agostu, Medida Prevensaun Kombate Korupsaun (MPCC), iha rejime deklarasaun bens no interese nee obriga ema sira neebe sujeita atu presta sira nia deklarasaun.
Nunee, formulariu 35.989 rejista ona iha sistema, deklarasaun rendimentu e bens nee iha deklarante 13,398 neebe mak rejistadu ona iha sistema. Maibe iha tinan 2026 deklarante neebe mai rejista balu anual, balu inisial ka foin simu kargu foun ema hamutuk 12, 721 mak presta ona sira nia deklarasaun komprimenta ba prazu neebe lei dehan.
“Husi numeru 12,721 iha tinan ida nee sira ba rejista fahe ba iha tipu lubuk ida, iha tipu deklarasaun anual ema 8.363 mak atualiza fali sira nia bens no interese, no husi numeru nee ema sira neebe la kumpri prazu iha 919, tanba tuir lo-loos nee sira tenke presta sira nia deklarasaun hahu husi loron 1 fulan Janeiru too iha loron 31 fulan Janeiru, maibe sira liu husi loron neebe lei hateten, ho ida nee aplika ona koima ba sira,” dehan nia ba jornalista sira iha Kaikoli, Kinta (20/08/2026).
Nia esplika, iha mos sira neebe tipu inisial foin simu kargu ka funsaun 1386, husi numeru nee iha ema nain 63 mak la kumpri nia prazu, tanba nee aplika ona koima ba sira ho nia montante 25% bazeia ba iha salariu baze mensal.
Reforsa, iha mos sira neebe remata ona sira nia kargu ba atualiza fali iha ema 1.292 no iha sira neebe ema bolu dehan final remata ona sira nia mandatu nee 1.071, sira nee kontinua nafatin atualiza. Sira neebe servisu iha area potensial risku ka trianual nee besik ema 554 mos atualiza sira nia deklarasaun, rendimentus bens no interese. No iha mudansa ba kargu ruma derepente iha ema 46 neebe ba deklara sira nia rikusoin.
Profunda, KAK mos aplika koima ba sira neebe presta deklarasaun maibe la kompletu, iha tinan ida nee aplika ba ema rihun haat resin mak identifika, maibe ema neebe la inkompleta nee hamutuk 71 mak aplika koima. No tuir lei artigu 21 dehan halo verifikasaun formal ba sira neebe presta sira nia deklarasaun, maibe lalos no sala, notifika ema besik rihun haat husi numeru nee kumpri hotu iha nain 35 mak la kumpri prazu.
Tanba nee, tuir lei se sira la kumpri prazu, KAK prepara hela karta atu submete ba iha Komisaun Funsaun Publiku (KFP) atu bele hetan medida tuir rejim jeral KFP.
Akresenta, tuir lei neebe iha sira neebe sujeita ba iha KAK hodi deklara rikusoin mak hanesan nivel Embaixador, Diretor Jeral, Xefe seksaun, no mos sira neebe servisu iha area aprovezionamemtu no area kobra reseitas ba Estadu iha area risku, obrigatoriu tenke ba presta deklarasaun, maibe iha diferensa ba presta deklarasaun nee.
Profunda liu tan, koima neebe koa nee wainhira sistema alarma katak sira la kumpri prazu, KAK haruka kedan karta ba iha Pairol atu korte direita iha Pairol konaba sira nia salariu. No ema neebe nain KAK notifika deit no informa katak, ita boot la kumpri halo ona korte ba nia salariu. No KAK mos fo prazu fulan 3 ba iha sira atu mai atualiza fali, se 25 nee mak iha prazu lei dehan se sira kontinua la mai 25 nee hasai fali ba iha 30 porentu
Tamba nee husi 25 porsentu, se ekilave ba osan ezemplu nia salariu baze mil, 25 porsentu nee koa US$ 250.
Afirma liu tan, KAK nafatin evalui tuir lei neebe iha, hahu haree ona katak sei implementa tan koima ba sira neebe presta deklarasaun omisiu ka subar, ka sira neebe presta deklarasaun maibe falsu la deklara ho lo-loos, tinan ida nee kontinua hahu haree ba asuntu sira hanesan nee.
Iha sorin seluk, Jurista Jose Maria Guterres dehan, deklarasaun rikusoin hanesan parte ida importante tebes, atu KAK mos bele kontrola rendimentu sira neebe iha.
“Hau hanoin deklarasaun rikusoin sai mos hanesan parte importante ida, tanba nee deklarante neebe la ba deklara rikusoin, KAK tenke foti sansaun ho rigor,” dehan nia.
Hatutan tan, iha deklarante balu deklara ona sira nia rendimentu, tanba sa iha deklarante balu la deklara, ho ida nee sira neebe la deklara tenke aplika koima.
Sublina tan, knaar neebe KAK halao lei mak fo fatin, tanba nee KAK halao servisu tuir lei haruka, se mak la deklara bele hetan sansaun.
Aleinde nee, Akademiku Rafael de Jesus dehan, aplika koima hanesan regra ida atu eduka deklarante sira.
“Hanesan regra atu eduka deklarante sira, se sira la deklara aplika koima ba sira, atu nunee sira mos labele halo tan iha futuru,” dehan nia.
Reforsa, tuir lo-loos deklarante sira mak hatudu ezemplu neebe diak ba iha sidadaun sira, atu sidadaun sira bele sente katak, regra neebe iha ho rigor.
(ter)
