AMBENO, STLTIMORLESTE.com – Bazeia ba demography survey tinan 2025-2026, dadus hatudu malnutrisaun iha Oecusse tun ona ba 45%, tanba esforsu husi entidades hotu hodi halo sosializasaun konaba konsumu ai-haan nutritivu, no komunidade barak mak hatene ona prosesa ai-haan nutritivu husi produtu ai-haan neebe sira kuda rasik iha sira nia kintal.
Governu Timor Leste (TL) liu husi Ministeriu Saude (MS) ba Diresau Nasional Nutrisaun, iha atividades ba iha departementu vizilansia informasaun nutrisional, halao atividades avaliasaun progresu ba indikadores, liu-liu ba monitorizasaun ba kresimentu, indikadores importante sira neebe maka trasa ona iha programa.
“Haree progresu servisu neebe mak halo iha Oecusse iha trimestral Primeiru no Segundu, ita haree progresu diak tanba sira nia atinjimentu ba monitorizasaun kresimentu labarik hotu-hotu iha Oecusse menus husi tinan 5 mai kraik, haree husi standar nasional Oecusse liu 70%, hatudu katak progresu diak kompara ho tinan hirak liu ba kotuk, neebe husi identifikasaun nee mak foin haree labarik sira tama iha identifikasaun, hatudu labarik sira krekas, todan menus ou sira rais badak,” dehan Xefe Departementu vizilansia informasaun Nutrisaun Nasional Ministeriu Saude, Dirce Maria Soares Araujo ba STL hafoin abertura serimonia sosializasaun rezultadu monitorizasaun kresimentu labarik sira iha Oecusse, Kuarta (05/08/2026).
Nia dehan, tinan 2 ikus nee, ho apoiu balun husi Orsamentu Jeral Estadu (OJE) Governu nia nomos fundus balun neebe apoiu husi Governu Australia iha mudansa lubuk ida. Sentru saude hatene sira nia dadus no indikadores sira inklui planu asaun sira neebe mak sira foti ho asaun saida mak sira halo.
“Ita haree ba dadus peskiza sira neebe mak halo kada tinan 5, liu husi hili sampel, dadus nasional hatudu stunting nee 47%, nee iha food nutrition survey dadus nee tinan 2020, depois iha demography survey tinan 2016 hatudu ita iha dadus 46% maibe iha fali demography survey tinan 2025-2026, komesa tun ona ba 45%,” dehan nia.
Nia dehan, dadus konaba krekas nee iha 24%, todan menus 41%, dadus hirak nee hatudu iha kada tinan 5, nee dadus nasional no dadus kada fulan nafatin halo, labarik sira kada fulan tenke mai iha fasilidade saude iha sentru saude, para monitoriza sira nia kresimentu hodi hatene sira nia status sira nee.
“Ita labele halo komparasaun dadus rutina sira ho dadus peskiza sira neebe kada tinan ita halo, maibe dadus rutina nee presiza hodi hatene kondisaun riil lo-loos mak daudaun nee, dadus malnutrisaun la liu 15%, tanba nee ita presiza hadia kualidade dadus,” afirma nia.
Iha biban nee, Odete Amado Martins nuudar Diretor Rejional Servisu Saude Rejiaun Administrativa Espesial Oecusse-Ambeno (RAEOA), indikador malnutrisaun iha Oecusse, aprezenta husi kuarter primeiru no segundu Oecusse hatudu atinjimentu diak, iha grouch monitoring, hatudu katak pesoal saude sira iha Oecusse ba halo ona monitorizasaun ba labarik sira neebe sai hanesan tarjeitu, Oecusse hetan 79% kompara ho munisipiu sira hotu.
“Nee hatudu katak, ita nia servisu saude nee, ita halo monitoring diak no husi monitoring nee, detekta, kazu malnutrisaun neebe iha, hanesan labarik krekas, labarik pezu menus. Husi pezu rua nee maka kontribui ba stunting ka malnutrisaun ho rais badak. Kona ba kazu stunting ita iha 204 labarik, ida nee 3% husi 2.000 ital labarik neebe eskolha iha kuartel Primeiru tinan 2026 no iha segundu trimestral iha 160 labarik, nee ita hetan 2%. Labarik sira neebe maka krekas, iha kuartel primeiru ita hetan 113 labarik, no iha segundu trimestral ita hetan 60. Husi dadus sira neebe ita hetan, ita halo growth monitoring, ita nia pesoal saude sira ba halo monitoring ba iha baze maka detekta numeru sira nee,” dehan nia.
Koalia konaba malnutrisaun, ema barak la sente katak nia problema, maibe nia sente kuandu iha moras. Tanba nee kazu malnutrisaun nee laos haree deit ba ema krekas, maibe haree ema balun bain hira tetu nee, nia todan nee boot liu, tanba ema nee ho kondisaun saude la estabil maka ema dehan ida nee kategoria malnutrisaun.
Nunee mos Sekretaria Rejional Asuntu Komunitaria no organizasaun urbana, Merita Marques Lafu dehan, politika governu atu rezolve malnutrisaun, ema krekas no todan menus, hotu-hotu alerta, laos MS deit.
Visi Primeiru Ministru, Ministru asuntu komunitaria no organizasaun urbana, alerta para hatun kazu malnutrisaun, tanba stunting nee, nia afeita ba komunity ema nian, entaun rekursu umanu ba futuru nee ladun produtivu.
“Ho problema nee mak agora ita hotu-hotu uza meus oi-oin para bele rezolve malnutrisaun iha TL hodi hatun numeru malnutrisaun nee ho tipu tolu nee, stunting, krekas no todan menus, ida nee fo risku ba moras neebe la hadaet nee, hanesan moras tensaun, diabetes sei aumenta tanba impaktu husi stunting nee rasik no impaktu seluk maka impaktu rekursu umanus ladun produtivu,” dehan nia.
Nia haktuir tan katak, agora daudaun MS ho Ministeriu Edukasaun inklui ministeriu sira seluk, tenta hadia kualidade labarik sira nia nutrisaun liu husi programa oi-oin. Iha saude maka saude infantile nomos nutrisaun nian, iha Ministeriu edukasaun maka fo ona merenda eskolar ho parseiru lubuk ida maka fo apoiu ba atensaun proteina, husi CARE foin lalais, depois programa husi MSI, bolsu da mae kona ba saude inan ho oan nian, hodi rezolve problema malnutrisaun iha TL.
Partisipa iha sensibilizasaun nee mai husi Xefe Sentru Saude sira, postu Saude 5 iha Oecusse, koondenador formasaun edukasaun Saude nian nomos sira neebe maka kaer logistika, inklui sira neebe maka husi parte Saude Infantil.
(jos)






