DILI, STLTIMORLESTE.com – Ministeriu Saude hamutuk Associação das Parteiras de Timor-Leste, (APTL) ho parseiru UNFPA halao Workshop Advokasia “One Million More – Investing in Midwives” iha ambitu selebrasaun loron Internasional Parteira ho tema “Investe ba Parteira Agora, Salva Moris Amanhã”.
“Ho honra boot no responsabilidade institusional aas mak hau partisipa iha Workshop Advokasia “One Million More – Investing in Midwives”, neebe realiza iha ambitu selebrasaun Loron Internasional Parteira, ho tema importante: “Investe ba Parteira Agora, Salva Moris iha Aban Bairua,” Vise Ministru ba Fortalesimentu Institusionál Saúde (VMFIS) Sr. José dos Reis Magno ba jornalista sira liu husi nia diskursu iha City 8, Manleuana, Dili, Tersa (05/05/2026).
Nia hatoo agradesimentu klean ba Associação das Parteiras de Timor-Leste (APTL) ba organiza inisiativa importante ida nee, hodi hatudu kompromisu forte husi parteira no profisionál saude sira atu hasae saude inan no labarik iha Timor Leste (TL).
“Tema neebe ita koalia ohin loron iha importânsia estratéjika boot ba futuru sistema saude nasional nian. Investe ba parteira signifika investe diretamente ba protesaun moris, dignidade feto sira, saúde labarik sira no dezenvolvimentu sustentável nasaun nian,” nia tenik.
Nia esplika, parteira sira mak sai hanesan pilar importante ida iha prestasaun servisu saúde primária no iha papel desisivu atu hamenus mortalidade inan no labarik, liu-liu iha área rural no komunidade remota sira.
Nia deklara, Timor Leste kontinua hasoru dezafiu importante sira iha setor saude. Tuir dadus demográfiku nasional, populasaun Timor Leste liu ona 1.3 milhaun iha tinan 2022, ho kresimentu populasaun anual 1.9% ka ema 25,000 aumenta kada tinan. Kresimentu ida nee fo presaun boot ba Sistema Nasional Saúde, tanba aumenta nesesidade ba servisu saude inan, neonatal, infantil no saúde reprodutiva.
Governante nee informa, iha tempu hanesan, nasaun ida nee mos kontinua hasoru dezafiu estrutural sira relasiona ho kualidade no kobertura servisu saude, liu-liu iha area rural no fatin difisil asesu, neebe falta profisionál kualifikadu sira, infraestrutura la sufisiente no ekipamentu saude neebe limitadu, neebe afeta prestasaun servisu essensiál sira.
Nia deklara, maski iha progresu importante neebe hetan durante tinan hirak liu ba, indikador saude sira hatudu katak dezafiu boot balu sei persiste nafatin. Mortalidade inan sei aas, ho taxa mortalidade inan 215 iha kada 100 mil nadus vivus. Mortalidade neonatal hatudu 19 kada 1,000 Nadus vivus, no mortalidade infantil 30 kada 1,000 nadus vivus. Iha deit 67% partu mak hetan asisténsia hosi profisional saude no 35% feto sira mak hetan kuidadu pós-natal adekuadu.
Nia koalia, numeru sira nee hatudu klaru katak fortalesimentu saude inan no labarik tenke kontinua sai prioridade nasional. No iha kontestu ida nee mak papel parteira sira sai importante liu tan.Parteira sira laos deit profisional saude, no sira mak ajentes ba esperansa, protesaun no transformasaun sosial. Iha sentru saude komunidade, postu saude no aldeia remota barak, parteira sira sai kontatu dahuluk entre inan no labarik sira ho sistema saúde. Sira-nia servisu lor-loron salva moris, prevene komplikasaun, promove partu seguru no fortalece konfiansa komunidade sira ba sistema saúde nasional.
Nia rekonhese importânsia estratéjika parteira sira iha prosesu dezenvolvimentu nasional no realizasaun Kobertura Universal Saúde. Tanba nee, Ministériu Saúde kontinua empenha atu fortalece setor saúde liu husi investimentu ba rekursu umanu kualifikadu sira, formasaun kontínua, hadi’a kondisaun servisu, espansaun infraestrutura saude no fortalesimentu servisu saude inan no labarik iha territóriu nasional tomak.
“Ita atu dehan katak, sistema Nasional Saúde Timor Leste, neebe organiza tuir nível munisipál, rejional no nasional, depende tebes ba kapasidade no dedikasaun profisionál saude sira neebeéservisu iha liña frente, liu-liu parteira sira, atu asegura servisu saude primária neebe diak ba komunidade sira,” katak nia.
Nia hatutan, programa “One Million More” reprezenta plataforma importante ida ba advokasia, mobilizasaun no parseria internasionál atu asegura katak laiha inan ida no labarik ida neebe husik ba kotuk. Inisiativa ida nee fortalece nesesidade atu aumenta investimentu ba dezenvolvimentu profisional saude sira, partikularmente parteira sira, liu husi polítika públika sustentável, programa kapasitação teknika, valorizasaun profisionál no integrasaun efetiva iha planeamentu no prosesu foti desizaun iha setor saude.
Iha tempu hanesan, importante atu rekonhese katak dezafiu setor saude labele enfrenta deit hosi Governu. Harii sistema saude ida neebe resiliente, inkluzivu no sustentável presiza fortalesimentu kooperasaun entre Estadu, parseiru dezenvolvimentu sira, instituisaun akademika sira, organizasaun sosiedade sivíl no asosiasaun profisional sira.
“Hau aproveita oportunidade ida nee atu presta omenajen sínseru ba parteira hotu-hotu iha Timor-Leste tanba sira nia profisionalizmu, dedikasaun no espírito misaun. Maski hasoru difikuldade no limitasaun oi-oin, sira kontinua servisu loroloron ho korajen, umanidade no kompromisu atu salva moris no fortalece família timoroan sira,” nia deklara.
Nia argumenta, futuru saude inan no labarik iha Timor Leste sei depende ba desizaun no investimentu neebe halo ohin loron. Investe ba parteira signifika garante aban ida neebe seguru liu, saudável liu no dignu liu ba jerasaun foun sira iha nasaun ida nee.
“Tanba nee, hau reafirma kompromisu firme husi Ministériu Saude atu kontinua apoia iniciativa sira neebe promove fortalesimentu institusional, tekniku no profisionál ba parteira sira, ho rekonhesimentu ba sira nia kontribuisaun essensiál ba dezenvolvimentu umanu no sosial Timor Leste nian,Hau hakarak deseja susesu tomak ba workshop ida-nee no hein katak reflexaun no rekomendasaun sira neebe produz iha fatin ida nee bele kontribui ba fortalesimentu polítika públika saude inan no labarik iha Timor Leste,”nia afirma.
Iha fatin hanesan, Prezidente Associação das Parteiras de Timor-Leste, (APTL) Lídia Gomes hatoo Parabens ba Parteira sira hotu nia Loron, iha Timor Leste nomos iha mundu tomak. Tanba realiza serimónia komemorasaun loron Internasional Parteiras ho Atividade Workshop Advocasia hamutuk ho Ministeriu Saude.
“Hau lori Associacao das Parteiras de Timor Leste (APTL) nia naran hatoo ami nia obrigada wain no apresia tebes, ba ita boot sira hotu neebe prezensa iha workshop importante ida nee,” nia deklara.
Nia husu ba hotu-hotu atu suporta no Apoio nomos valoriza parteira sira nia ezistensia nudar profisional de saude neebe importante ba Sistema saude nasional.
“Ita koalia konaba parteira, maibe liu husi ida nee, ita koalia konaba moris. Ita koalia kona-ba inan ida neebe hela iha suku dook, neebe presiza lao oras barak atu too iha fasilidade saude. Ita koalia konaba bebe ida neebe depende ba desizaun lalais husi parteira ida iha tempu krítiku,” nia hatutan.
Nia informa, realidade iha Timor Leste klaru tebes, iha área rural, aksesu ba servisu saude sei difísil. Estrada aat, transporte limitadu, no fasilidade seidauk kompletu. Inan barak mai tarde iha fasilidade de saude, no iha momentu neebe komplikasaun mosu derrepente, parteira sira tenke foti desizaun lalais non urgente desizaun neebe bele determina moris ka mate Inan no Bebe sira.
Nunee Reprezentante UNFPA iha TL, Navchaa Suren esplika, selebra loron mundiál parteira ba tinan ida nee nian ho tema globál, “Parteira Millaun Ida Tan.” Nee mak parteira hirak neebe mundu presiza iha tinan 2035 atu salva ema millaun haat nia moris kada tinan. Ida-nee laos deit ambisaun ida, ida nee maka prioridade globál ida neebe bele urjente no bele atinji.
Nia koalia, parteira sira mak profisional saude nian ida neebe krítiku, sira oferese solusaun ida ba dezafiu sira ida neebe urjente liu iha saude globál, maka prevene feto sira no kosok-oan sira husi mate neebe la nesesáriu tanba deit komplikasaun sira bainhira isin-rua no partu. Sira nia kuidadus laos deit klíniku, maibe ho kompaixaun, respeitu, no umanu tebes.
Nia Informa, evidensia global hatudu kata, parteira sira neebe iha abilidade bele fornese too porsentu 90 hosi servisus esensiál sira ba saude seksual no reprodutiva nian. Habelar kuidadus neebe lidera hosi parteira, bele prevene too pursentu 67 hosi mortalidade inan nian no pursentu 64 husi mortalidade neonatal/bebe foin moris nian, no salva ema millaun resin nia vida kada tinan.
“Ita hatete mundu hasoru hela falta pelumenus parteira millaun ida. Eduka, koloka no mantein parteira sira sei transforma sistema saude no hadia saude ba ema barak,” nia Informa.
Nia dehan, Timor Leste halo ona progresu signifikante iha redusaun mortalidade no morbilidade inan no bebe foin moris, maibe dezafiu sei iha nafatin. Feto barak nafatin hasoru risku sira durante isin-rua no partu.Parteira sira iha Timor-Leste dalabarak sai hanesan profisional saude dahuluk, no dalaruma úniku neebe disponivel ba feto sira, liuliu iha area rural no remota sira. Sira nia dedikasaun no servisu makaas asegura katak laiha feto ida mak husik hela iha kotuk. Sira nia serbisu salva ema nia moris loron-loron.
UNFPA sente orgulhu hodi hamriik iha parteira sira nia sorin, no servisu iha parseria besik ho Ministeriu Saude, Ministériu Ensinu Superior, Siénsia no Kultura, Asosiasaun Parteira Timor-Leste (APTL), Eskola Parteira sira, hamutuk ho parseiru sira seluk, hodi haforsa edukasaun no servisu parteira nian iha rai-laran.
“Ami apoia hametin edukasaun parteira iha formasaun inisiál no Kontinua, serbisu besik ho eskola parteira sira hodi eleva kapasidade edukador sira nian, no fornesimentu ekipamentus mediku no non-mediku, no ferramenta aprendizajen sira ba laboratóriu eskola Parteira sira nian,” nia koalia.
Nia hatete,Parteira sira halao papel neebe folin boot tebes iha sistema saide sira. Aumentu investimentu iha forsa traballu parteira nian liu husi kondisaun servisu neebe diak liu, remunerasaun neebe justu, no oportunidade dezenvolvimentu karreira, sei hasae kualidade kuidadus neebe sira fornese.
“Hau hakarak hatoo ami nia apresiasaun klean ba parteira sira hotu iha Timor-Leste laran tomak. Ita boot sira nia kompromisu, aten barani, no kompaixaun maka sai inspirador duni. Ita boot sira maka sai guarda moris nian no kampeaun sira ba saude feto nian,” nia hatutan.
Nia argumentu, selebra parteira sira nuudar pillár inportante ida iha sistema saude nian.
“Mai ita hafoun fali ita nia kompromisu atu aumenta investimentu iha sira nia edukasaun, formasaun, lideransa no protesaun atu nunee sira bele salva vida barak liu tan loron-loron,” nia afirma.
(jen)






