BAUCAU, STLTIMORLESTE.com – Xefe Estadu Maior Jenerál FALINTIL-Forsa Defeza Timor-Leste (F-FDTL), Tenente Jenerál Domingos Raúl “Falur Rate Laek” hateten, peregrinasaun ba Foho Lulik Matebian laos deit serimonia atu fo onra ba martires, maibe mos sai momentu importante ba rekonsiliasaun, edukasaun istorika no hametin unidade nasional.
Deklarasaun nee Xefe Estadu Maior Jenerál FALINTIL-Forsa Defeza Timor Leste (F-FDTL), Tenente Jenerál Domingos Raúl “Falur Rate Laek” hateten liu husi nia diskursu iha komemorasaun loron FALINTIL ba dala 51 iha Foho Matebian, Postu Administrativu Matebian, Munisipiu Baucau, Kinta (20/08/2026).
“Hau diriji ba ita boot sira hotu iha Foho Lulik Matebian nia hun, ida neebe hamriik nuudar sasin nonok, maibe lokoente ba povu nia aten-brani, terus no determinasaun iha funu neebe imposta husi forsa estranjeira, tanba ita nia imaturidade no esperiensia politika iha tempu neeba,” hateten Tenente Jenerál Falur.
Nia sublina, selebrasaun aniversariu ba dala 51 FALINTIL – Forsa Armadas Libertasaun Nasional Timor-Leste, ho tema neebe liga ho onra ba martires, komprimisu ba estabilidade no dame, tenke sai oportunidade atu hanoin fali istoria luta libertasaun nasional, tanba husi loron 20 Agostu tinan 51 liu ba, mak Komite Sentral FRETILIN hamosu ideia konsentrasaun hodi hasoru malu iha Aileu no foti desizaun istorika neebe muda povu nia destinu.
Tenente Jenerál Falur mos fo onra ba eroi no eroina sira neebe lakon sira nia vida iha Matebian, inklui ema sivil, militar, labarik, ferik no katuas sira neebe mate durante sirkulasaun iha foho lulik refere no iha fatin seluk sira neebe sai sasin ba povu nia terus.
“Martir Timor oan sira hotu, mezmu mai husi partidu oioin no ideolojia oioin, maibe sira Timor-oan husi rai ida neebe fo moris ba ita hotu, ita fo gratidaun boot no hanoin fali ba komandante FALINTIL sira no lideransa FRETILIN neebe reziste hamutuk ho ita too remata,” nia hateten.
Xefe Estadu Maior Jenerál F-FDTL nee hateten, komprimisu iha Matebian laos atu hamoris hikas trajedia pasadu, maibe atu aprende husi istoria pasadu tuir eroi sira neebe isin naklekar iha foho Matebian, tanba nee ema neebe sei moris tenke hadame malu, atu nunee husik ba jerasaun tuir mai lagadu dame nian, laos legadu divizaun nian.
Nia aumenta Estadu ida neebe dignu mak Estadu neebe respeita no dignifika nia eroi sira, tantu sira neebe sei moris nomos sira neebe mate ona.
“Ida nee mak aktu konkretu rekonsiliasaun nian, konsiensia nian, moralidade nian no unidade nasional nian,” nia afirma.
Tenente Jenerál Falur mos hateten, Timor-Leste pertense ba povu hotu, tanba nes sidadaun hotu tenke servisu hamutuk atu dignifika no fo onra ba rai neebe sustenta no halibur povu hamutuk.
Nia konsidera peregrinasaun ba Matebian laos seremonia deet, maibe oportunidade privilejiada ba rekonsiliasaun institusional, edukasaun istorika no konsolidasaun unidade nasional, inklui iha estrutura defeza nasional.
“Liu husi ida nee, ita reafirma koletivamente ita nia komprimisu atu servi Timor-Leste ho distinsaun, integridade no dedikasaun neebe metin ba valor fundamental sira neebe sai baze ba ita nia nasaun,” nia dehan.
Nia kompara mos selebrasaun FALINTIL ba dala 50 iha tinan kotuk, neebe realiza iha Balibo, ho peregrinasaun tinan ida nee ba Matebian. Tinan kotuk, F-FDTL fo onra ba inkursaun armada dahuluk iha fronteira no selebra misa iha Balibo no halao marsa husi Balibo, liu Maliana, Bobonaro, Ermera remata iha Dili. Enkuantu tinan ida nee, peregrinasaun lori partisipante sira mai Matebian, nuudar foho lulik neebs sai sasin ba serku, sofrimentu no rezistensia husi Timor-oan rihun ba rihun.
Tenente Jenerál Falur katak, selebrasaun loron FALINTIL ba dala 51 iha foho Matebian, laos seremonial deit, maibe iha signifikadu partikular, tanba marka tranzisaun jerasional husi jerasaun neebs kaer kilat no reziste iha ailaran ba jerasaun foun husi Forsa Armada moderna no profisional.
“Peregrinasaun ida nee eziste atu halo jerasaun foun sira konsiente kona-ba kustu loloos husi ita nia independensia. Kustu ida neebe la sukat deit iha tinan, maibe iha guerilleiru sira nia moris, ema sivil, labarik, ferik no katuas sira nia moris,” nia hateten.
Nia sublina, povu ida neebe la hatene nia istoria mak povu vulneravel sira, tanba nee istória nasional tenke kontinua hanorin ba jerasaun foun.
“Unidade nasional tenke sai ita nia objetivu prinsipál. Obra sira ne’ebé hala’o iha ne’e atu dignifika Matebian tenke kontinua, hodi ilustra, rekupera no konsensializa povu nia identidade, reziliénsia no rezisténsia,” nia dehan.
Nia mos haree potensial atu dezenvolve turizmu rezisténsia iha Timor Leste, bazeia ba valor istóriku no patrimóniu ne’ebé guerilleiru sira husik hela.
“Peregrinasaun horiseik nee hanesan aktu rekonsiliasaun nian ba ita nia pasadu no komprimisu ida atu hafoun ba ita nia rai doben,” nia afirma.
Tenente Jenerál Falur mos fo omenajen ba sira hotu neebe sira nia isin deskansa iha Foho Matebian, liu-liu familia sira neebe fatuk taka too mate iha rai kuak laran.
“Ita deve agradesimentu klean. Hasae bandeira iha fatin ida nee signifika fl onra ba sira hotu iha Timor laran tomak. Reflesaun ida nee kona-ba pasadu neebe la merese atu loke fali kanek,” nia katak.
(tom)
