DILI, STLTIMORLESTE.com – Plan Internasional realiza dialogu konaba Direitu Labarik no Foinsae iha Timor Leste (TL), neebe lidera husi Yauth Reporter for Democracy Media Group.
Dirijente Programa Direitu Labarik iha PLan Internasional, Adriana Garcia hatete, iha Dialogu Multi-Sektoral “Direitu Labarik no Foinsae iha Timor Leste nee apoiu finaseiru husi European hamutuk milhaun US$ 1.2.
“Programa nee ita la implementa mesak maibe ita ho parseiru Plan Internasional, Ba Futuru, KDTL, ALfela, Hametin Demokrasi no seluk tan, no ita nia dialogu ida nee lidera husi Grupu Juventude neebe mak estabelese husi Plan Internasional no Parlamentu Foinsae ho naran Yauth Reporter for Democracy media Group,” hatete Dirijente Programa Direitu Labarik iha PLan Internasional, Adriana Garcia ba jornalista sira iha Hotel Timor, Tersa (11/08/2026).
Nia dehan, Grupu ida nee sira halao ona estudu badak ida iha Suku 12 nomos sekolah 16 foka ba problema neebe labarik sira no foin sae sira hasoru, entaun sira mos dezenvolve ona relatoriu neebe mak submete ona ba MSSI inklui sei ba mos PN.
Nia tenik, dialogu nee atu halo kontinuasaun ho parte Governu ho Juventude inklui organizasaun sosiedade sivil atu diskute konaba iha defaziu no progresu ka atinsimentu neebe mak kada setor husi Governu tantu sosiedade sivil.
“Asuntu neebe mak ami koalia iha dialogu ida nee mak Justisa, Eduksaun, Saude nomos Protesaun Sosial, ida nee ba labarik no foin sae sira,” nia esplika.
Nia informa, jornal labarik neebe mak dezenvolve ona daudaun nee iha ona Institutu Para a Defesa dos Direitos da Crianca ( INDDICA).
“Daudaun nee mos ita koalia konaba implementasaun lei protesaun labraik joven iha perigu neebe mak MSSI sai hanesan nain ba implementasaun lei refere,” nia esplika.
Nia informa mos haree konaba labarik no joven neebe konfiltus ho lei, ita hatene katak Ministeriu Justisa mos dezenvolve esbosu Lei Justisa Juvinil, tanba nee mak sira mos hakarak hatete mos kontiudu husi lei nee.
Nia deklara, iha dialogu nee mos foka liu konaba komitmemtu no oinsa mak atu asegura no implementasaun ba direitu labaraik nian.
“Iha nee ita foka ba promosaun ba iha direitu labarik nian, nunee mos ba prevesaun violensia sira iha suku tantu iha eskola, iha nee ita la servisu mesak, ita mos servisu hamutuk ho lider lokal, lider tradisional no manorin nain sira no inan-aman sira,” katak nia.
Iha fatin hanesan Vise Primeiru Ministru, Ministru Kordenador ba Assuntos Sociais, Mariano Assanami Sabino esplika katak, dialogu konaba direitu labarik importante tebes ba Governu, sosiedade no inan-aman, tanba artigu 18 fo dalan para atu asegura labarik foin sae nia direitu.
“Loron nee loron importante tebes, ita halo koordenasaun neebe diak liu tan, artigu 18 Konsitutasaun fo ba ita knaar no responsabilidade, Estadu, inan-aman no Sosiedade Sivil, nee ba nain tolu ninia responsabilidade, laos inan-aman hahoris oan ninia direitu laiha, komunidade neeba haree sosiedade sivil haree, kuandu iha violensia ou buat ruma ba labarik sira iha dever para atu koalia,” nia informa.
Nia esplika, komunidade iha responsabilidade no sosiedade nia esponsabilidade katak labarik nee mos iha sira nia parte hotu, no Estadu nuudar regulador hasai desizaun no aprezenta regulasaun sira neebe importante ba PN para rona no ezekuta lei sira nee para lao ho diak, tanba nee tolu nee tenke koordenasaun para oan sira bele senti seguru no hakmatek nomos senti protejidu, depois sente livre para koalia iha fatin neebe deit.
“Workshop ida nee importante, tanba buat balun imi halao tiha ona, maibe sei falha, tanba nee liu husi workshop nee imi bele hadia oinsa implementasaun, oinsa sistema liga ba malu ho diak, oinsa ita hotu bele hatur ita nia knaar ho responsabilidade hodi servisu bele hamutuk, tanba nee INDDICA mak bele hamutuk hodi servisu hamutuk,” katak nia.
Governamente nee apresia tebes ba Diretor Plan Internasional ho ekipa neebe durante nee esforsu tebes halo buat lubuk ida no mantein nafatin.
“Tanba nee Timor oan moris iha Timor, nia tenke hanesan Timor oan ho ninia situasaun, ita koalia ideal hanesan mos iha rai seluk, difisil para ita too iha neeba, maibe sei ita nafatin proteja direitu labarik, tanba sira mak futuru nasaun nian, iha sira nia familia nia leet, iha sira nia komunidade,” nia koalia.
Nia dehan, importante liu mak labarik nee tenke kontente, labarik tenke livre, labarik tenke sente seguru, labarik tenke sente katak laos inan-aman deit mak proteje nian, maibe komunidade ou sosiedade sivil proteje sira no fo dalan ba ida nee.
Nia hatutan, responsabilidade aas liu mak Governu, tanba Governu bele prosesa kuandu iha violensia neebe mak hasoru labarik sira. Lei nee aprova lubuk ida ona atu halo ona koordenasaun ho ajensia internasional sira no parseiru sira neebe importante hanesan Unioan European, PLan Internasional no seluk tan, entaun workshop ida nee oinsa mak sistema nee diak liu.
“Saida mak importante liu iha ita nia nasaun, nee mak ita nia ema nee, ho ema mak iha mudansa lao, ho ema mak nasaun bele muda, entaun depende fila-fali ba ema, ema neebe mak hanoin saudavel, mai ho kakutak neebe pozitivu sei koalia neebe diak, laos koalia violensia, sei kakutak nee saudavel mai ho asaun neebe saudavel no pozitivu no nasaun nee saudavel,” nia hatutan.
Nunee mos Reprezentante European Union iha Timor Leste, Iotam Lerer informa, European Union fiar katak laiha labarik ida mak husik iha kotuk, sei haree ba labarik sira nia abilidade no orentasaun sira.
“Tanba nee mak ami fo fundus ba programa ida nee, atu bele asegura katak labarik feto sira no ema ho defisiensia, joven sira iha direitu,” katak nia.
Nia afirma, European Union servisu hamutuk ho Governu atu haforsa liu tan ba iha regulamentu sira ba direitu labarik foin sae sira nian.
(jen)






