PM Xanana Hakarak Atrai Investimentu Privadu TL-Austrália

DILI, STLTIMORLESTE.com — Primeiru-Ministru (PM) Kay Rala Xanana Gusmão apela ba emprezáriu no investidór Australianu sira atu hametin parseria ho Timor-Leste no transforma oportunidade investimentu iha setór estratéjiku sira sai projetu konkretu ne’ebé bele kria empregu, aumenta produsaun nasionál no hamenus dependénsia ba importasaun.

Apelu ne’e hato’o iha Terseiru Fórum Emprezariál Timor-Leste–Austrália, ho tema “Investe iha Timor-Leste 2026”, ne’ebé hala’o iha Hotel Palm Spring, Kampung Alor, Dili, iha Kinta (29/10/2026).

Xanana afirma katak, Timor-Leste presiza hametin setór privadu no atrai investimentu internasionál ne’ebé bele lori kapital, teknolojia, koñesimentu tékniku no esperiénsia atu dezenvolve ekonomia nasionál ne’ebé forte, produtiva no sustentável.

“Dezafiu boot agora mak atu transforma oportunidade hirak-ne’e sai investimentu konkretu ne’ebé bele kria empreza no postu servisu iha Timor-Leste,” dehan Xanana iha nia diskursu.

Fórum ne’e kontinua inisiativa konjunta ne’ebé hahú iha 2024 no 2025, ho objetivu hametin relasaun komersiál no identifika oportunidade negósiu entre Timor-Leste no Austrália.

Xefe Governu simu ho agradese emprezáriu no investidór australianu sira ne’ebé mai partisipa, inklui delegasaun husi Darwin no Territóriu Norte, no agradese mós ba Governu Austrália no entidade sira ne’ebé kontribui ba organizasaun eventu ne’e.

Setór privadu sai xave ba diversifikasaun ekonomia

Maski Timor-Leste rejista kresimentu ekonómiku, Xanana rekoñese katak ekonomia nasionál sei depende maka’as ba despeza públika no importasaun. Tanba ne’e, Governu konsidera dezenvolvimentu setór privadu nu’udar prioridade atu aumenta produsaun lokál, kria oportunidade empregu no reduz dependénsia ba produtu no servisu husi rai-li’ur.

“Ita labele kontinua depende ba Fundu Petrolíferu atu finansia ita-nia dezenvolvimentu. Ita-nia dezafiu tuirmai mak atu harii setór privadu ida ne’ebé forte liu, ne’ebé bele kria empregu, aumenta produsaun nasionál no hamenus ita-nia dependénsia ba bens no servisu importadu,” afirma nia.

Xanana subliña katak, Timor-Leste presiza empreza lokál barak liután atu produz ai-han ne’ebé populasaun konsume, presta servisu ne’ebé merkadu presiza no kria oportunidade ba joven sira.

Hanesan parte husi esforsu ne’e, Governu kontinua hala’o reforma atu hadi’a ambiente negósiu, simplifika prosesu lisensiamentu no prosedimentu administrativu, no hametin kapasidade TradeInvest atu apoia investidór no fasilita kriasaun empreza foun.

Governu mós prontu atu fasilita prosesu visa no autorizasaun servisu ba profisionál estranjeiru sira ne’ebé presiza atu estabelese no dezenvolve atividade negósiu, ho objetivu atu atrai koñesimentu espesializadu, kria empregu ba timoroan sira no hasa’e kapasidade traballadór lokál.

Iha parte seluk, Governu apoia emprezáriu no empreza ki’ik timoroan liuhusi formasaun, programa dezenvolvimentu negósiu no asesu ba servisu finanseiru. Inisiativa seluk mak kriasaun Banku Nasionál Dezenvolvimentu, ne’ebé sei ajuda empreza sira hetan kapitál atu investe, aumenta atividade no kria empregu.

Infraestrutura no estabilidade loke dalan ba investimentu

Xanana hateten katak, dezde Restaurasaun Independénsia iha 2002, Timor-Leste halo investimentu signifikativu iha infraestrutura atu harii baze ba dezenvolvimentu ekonómiku.

Investimentu hirak-ne’e inklui sistema produsaun no distribuisaun eletrisidade, rede estrada nasionál no Portu Komersiál Tibar, ne’ebé fó infraestrutura moderna atu fasilita komérsiu internasionál.

Koneksaun kabu submarinu internet ba kosta Timor-Leste mós sei kontribui ba asesu internet ho velosidade aas, hodi hametin koneksaun entre empreza lokál no merkadu internasionál.

Investimentu estratéjiku seluk mak rekualifikasaun Aeroportu Internasionál Prezidente Nicolau Lobato, ne’ebé espera bele fasilita movimentu pasajeiru, emprezáriu no investidór sira ba Timor-Leste.

Xanana mós hateten katak Timor-Leste rejista kresimentu ekonómiku 4,3% iha 2024 no estimativa kresimentu 4,6% iha 2025. Nia refere mós ba previzaun Fundu Monetáriu Internasionál nian katak ekonomia nasionál bele kontinua kresce liu 4% iha 2026, ho inflasaun ne’ebé estima besik 2%.

Tuir Xanana, estabilidade ekonómika no utilizasaun dólar amerikanu nu’udar moeda ofisiál bele fó konfiansa ba investidór sira atu halo planu negósiu ba prazu naruk.

Timor-Leste mós hametin integrasaun iha ekonomia rejionál no internasionál liuhusi adesaun ba Organizasaun Mundiál Komérsiu iha 2024 no sai membru ASEAN iha tinan 2025. Xanana konsidera progresu hirak-ne’e nu’udar oportunidade atu haburas komérsiu, negósiu no investimentu.

Turizmu no agrikultura sai oportunidade ba negósiu lokál

Iha diskursu ne’e, Xanana destaca turizmu no agrikultura nu’udar setór importante ba diversifikasaun ekonomia no kriasaun empregu, liuliu iha komunidade rurál.

Timor-Leste iha rekursu naturál, tasi ho tasi-feto ne’ebé furak, foho, biodiversidade mariña, istória no kultura ne’ebé bele atrai vizitante internasionál. Potensiál ne’e loke oportunidade investimentu iha hotel, alojamentu, infraestrutura turístika no servisu ba vizitante.

Tuir Xanana, dezenvolvimentu turizmu bele fó benefísiu ba empreza lokál, inklui agrikultór, peskadór no produtór sira ne’ebé bele fornese ai-han no produtu lokál ba setór turístiku.

Iha agrikultura, Xanana hateten katak Timor-Leste kontinua importa parte boot husi ai-han ne’ebé populasaun konsume, inklui produtu balu ne’ebé bele produz iha rai laran.

Tanba ne’e, Governu hakarak atrai investimentu iha produsaun agríkola, prosesamentu ai-han no teknolojia agríkola moderna atu hasa’e produsaun nasionál, hamenus importasaun no kria empregu iha área rurál.

Iha setór enerjia, dezenvolvimentu projetu enerjia solar ho kapasidade 72 megawatt iha Manatutu mak sai ezemplu ida husi oportunidade investimentu iha enerjia renovável.

Governu mós aprova ona Polítika no Planu Asaun ba Ekonomia Azul Timor-Leste, ne’ebé tau tasi no rekursu mariñu sira nu’udar elementu estratéjiku ba diversifikasaun ekonómika.

Xanana esplika katak ekonomia azul buka transforma potensiál marítimu sai oportunidade konkretu ba empregu, rendimentu no investimentu, ho konsiderasaun ba sustentabilidade ambientál, inkluzaun sosiál no protesaun ekosistema tasi-ibun no tasi laran.

Greater Sunrise no indústria petróleu

Iha setór petróleu, Xanana reafirma katak dezenvolvimentu Greater Sunrise no indústria petróleu iha kosta-sul kontinua sai prioridade nasionál.

Nia refere ba konsolidasaun partisipasaun Timor-Leste iha Greater Sunrise liuhusi prosesu akizisaun partisipasaun Osaka Gas Australia no Woodside. Tuir nia, prosesu ne’e sei reforsa pozisaun TIMOR GAP iha dezenvolvimentu kampu Sunrise no Troubadour, no kontinua servisu kona-ba konseitu Timor LNG.

Governu kontinua defende pozisaun katak gás naturál husi Greater Sunrise tenke prosesa iha Timor-Leste, atu bele kria indústria foun, aumenta empregu no dezenvolve kompeténsia traballadór timoroan sira.

“Dezenvolvimentu ita-nia rekursu petróleu sei sai baze ba kresimentu ekonómiku iha futuru no ba ekonomia nasionál ne’ebé forte no reziliente liu,” afirma Xanana.

Maibé, atu konkretiza planu ne’e, Timor-Leste presiza investimentu internasionál, parseria ho empreza experiente, kapitál, teknolojia no koñesimentu espesializadu.

Feto sira iha lideransa negósiu

Fórum ne’e mós sai oportunidade atu promove partisipasaun feto sira iha lideransa emprezariál, liuhusi inisiativa 30% Club iha Timor-Leste.

Xanana hateten katak Governu kontinua promove partisipasaun feto iha empreendedorizmu, inklui liuhusi Women in Business Awards no Konferénsia Nasionál kona-ba Empreendedorizmu Feto.

Nia subliña katak feto timoroan sira iha ona kontribuisaun importante iha istória luta ba independénsia no agora dezempeña papél sentrál iha dezenvolvimentu ekonomia.

“Ha’u fiar katak 30% Club sei kontribui atu aumenta partisipasaun feto sira iha pozisaun lideransa emprezariál no hametin sira-nia kontribuisaun ba ita-nia ekonomia nasionál,” dehan Xanana.

Nia hateten katak bainhira feto sira kria no dezenvolve empreza ho susesu, sira bele kria oportunidade la’ós de’it ba sira rasik, maibé mós ba família no komunidade.

Austrália sai parseiru estratéjiku

Xanana afirma katak Austrália iha papél importante atu apoia etapa tuirmai husi dezenvolvimentu ekonómiku Timor-Leste nian, liuliu liuhusi komérsiu, investimentu privadu no dezenvolvimentu indústria produtiva.

Nia lembra katak iha vizita Primeiru-Ministru Austrália, Anthony Albanese, ba Díli iha Janeiru 2026, nasaun rua ne’e estabelese “Parseria Foun ba Era Foun Ida”, ho kompromisu atu hametin relasaun ekonómika bilateral.

Xanana konvida empreza australianu sira atu aumenta investimentu no estabelese parseria duradoura ho empreza timoroan. Nia mós destaca relasaun istórika no jeográfika entre Timor-Leste, Darwin no Territóriu Norte nu’udar baze atu aumenta komérsiu, investimentu no vizita turístika.

Maski nune’e, nia subliña katak kooperasaun ekonómika labele limita de’it ba parte norte Austrália, maibé tenke envolve empreza husi rejiaun hotu iha Austrália.

Iha fórum ne’e, partisipa mós Vise-Primeiru-Ministru no Ministru Koordenadór Asuntus Ekonómikus, Francisco Kalbuadi Lay, ne’ebé mós nu’udar Ministru Turizmu no Ambiente; Ministru-Adjuntu ba Tesouru no Ministru Servisu Finanseiru Austrália, Daniel Mulino; Embaixadora Austrália iha Timor-Leste, Caitlin Wilson; membru Parlamentu Nasionál, membru Governu, membru korpu diplomátiku, reprezentante komunidade emprezariál, investidór, kâmara komérsiu no parseiru dezenvolvimentu sira.

Xanana taka nia diskursu ho apelu atu Governu, empreza lokál, investidór no parseiru internasionál sira servisu hamutuk hodi transforma oportunidade investimentu sai benefísiu konkretu ba povu.

Nia enfatiza katak objetivu prinsipál mak harii ekonomia ne’ebé forte no produtiva, kria empregu, hadi’a kondisaun moris populasaun no asegura sustentabilidade dezenvolvimentu Timor-Leste nian ba jerasaun sira tuirmai.

Xefe Governu hein katak fórum ne’e bele lori ba parseria emprezariál foun no investimentu ne’ebé fó benefísiu ba Timor-Leste no Austrália, no kontribui ba prosperidade nasaun rua nian.

(jos)

Share it :

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *