DILI, STLTIMORLESTE.com – Primeiru Ministru (PM), Kay Rala Xanana Gusmão ho membru Governu balun halao vizita ba foho Lesululi iha Postu Administrativu Kailaku, Munisipiu Bobonaro, hodi haree direita fatin deskobrimentu ba fosil iktosauru liu husi Institutu Jeosiensia Timor Leste (IGTL).
Tuir Prezidente IGTL, Job Brites dos Santos esplika ba Primeiru Ministru Kay Rala Xanana Gusmão katak, deskobrimentu ba fosil nee iha 2020, bainhira ekipa ida ba halo peskiza iha foho Lesululi ba prospesaun mina no gas, iha fatuk sedimentariu nian mak deskobre.
“Bainhira sira hetan fosil ida ho ruin boot, ami konfuzaun, entaun ita iha kooperasaun ho universidade sira iha Australia UWA (The University of Western Australia) Perth, konvida profesor sira ho sira nia ajuda koopera tan ho profesor sira husi Uppsala University -Swedia no University of Oslo iha Noruega, sira mai ajuda halo primeira eskavasaun iha tinan 2022, no momentu neeba IGTL sei Institutu Petroleu no Jeolojia (IPG),” hatete Prezidente IGTL, Job Brites dos Santos ba jornalista sira iha foho Lesululi, Sabadu (8/08/2026).
Nia informa, depois de eskavasaun nee sira lori amostra sira nee ba no daudaun iha hela Universidade Uppsala no Oslo atu peritu sira halo estudu ida profundu
“Sitiu nee ami fo naran Fosil Iktosauru ka Icahthyosaurus, Ichtyo nee katak, Ikan, Saurus, nee signifika lagartu ka reptile, nia ikan maibe hanesan reptil ida,” katak nia.
Nia hatutan, Fosil Iktosauru nee mate ho grupu no laos ida deit,” Ichthyosaurus momentu liu iha area Kailaku, iha tinan milhaun 240 ba kotuk, iha tempu Jeolojia ema bolu triajiku, momentu neeba ema nia moris domina iha tasi laran no dinosaurus domina iha kontinente.
Nia koalia, ba dahuluk iha Timor Timor hetan iktosauru moris iha emisferiu sul, tanba mundu nee tuir lina ekuador neebe fahe ba rua. Baibain deskobrimentu anterior, inktiosauru moris deit iha emisferiu norte hanesan iha Nerwegia, Rusia no Suesia.
Husi estudu sientifiku sira nee, daudaun atrai ona BBC husi Inglatera mai halo ona dokumentariu sientifiku fulan kotuk. Daudaun nee iha prosesu editing, tinan oin publika ona dokumentariu sientifiku konaba fosil iktosauru neebe moris ka hetan iha Timor nee.
Nia hatoo importanisa husi sitiu nee rasik, IGTL halo ona kooperasaun ho Rede Jeoparke Global (GGN) ida nee Instituisaun ida ajuda promove sitiu sira valor importante internasional nee atu rejistu iha UNESCO.
Depois iha fulan kotuk, IGTL halo kooperasaun ho Prezidente GGN, Prof Artur Sa, semana kotuk lori haleu tiha Timor, ikus mai Lesululi nee rasik deklara ona iha nia notisia iha Europa katak, Timor Leste iha potensial boot kandidatu sitiu sira nee sai Rede Jeoparke Global UNESCO.
“Ida nee importante tebes, tanba bainhira ita kandidatu sitiu nee ba iha Rede Jeoparke Global Prof, Artur Se mak sei avalia no hafasil atu kandidatu nee bele pada, Jeoparke nee sitiu importante ida, neebe bele atrai vizitante sira ho espesifuku liu, sira neebe interese ba haree sasan sientifiku sira hanesan nee,” nia hatutan.
Nia dehan, iha mundu nee iha Jeoparke hamutuk 251 husi nasaun 51. Husi Jeoparke 251 nee tuir dadus estatestiku iha tinan kotuk nee atrai ona vizitante milhaun 500.
“Husi dadus nee ita nia sitiu nee mak konsege dudu tama iha sitiu Jeoparke hetan deklarasaun husi UNESCO. Vizitante milhaun 500 nee pursentu rua mak Timor mos bele fo ona rendimentu boot ba komunidade lokal sira ka impaktu sosiu ekonomiku ba komunidade lokal nomos ajuda kresimentu ekonomia lokal, liu-liu apoiu dezenvolvimentu sustentavel,” nia haktuir.
Prezidente IGTL nee koalia, ho prezensa Primeiru Ministru nee importante tebes atu konsiente hela katak, iha sitiu nee importante, entaun kondisaun bazika nee importante mak eletrisidade, estrada, seguransa no komunidade lokal sira mos tenke ajuda IGTL kuidadu fatin nee, tanba sentru husi Jeoparke nee mak komunidade, tanba nia benefisiu nee ba komunidade.
Iha fatin nee Primeiru Ministru Kay Rala Xanana Gusmão husi IGTL atu kontinua servisu diak no husu nafatin komunidade iha area refere, proteje fatin refere ho diak no labele foti sasan sira nee ba faan.
Nunee mos Perzidente Autoridade Munisipiu Bononaro, Paulo Moniz esplika, hanesan Autoridade lokal nia parte sei halo esforsu oinsa komunidade sira kuidadu fatin nee, tanba bainhira foho Lesululi sai Jeoparke mundial sei fo impaktu pozitivu ba komunidade lokal, tanba sei hetan vizitante husi vizitor sira.
“Hau husu komunidade nafatin kuidadu sitiu nee ho diak, tanba futuru sei fo reseita diak ba ita, ami mos sei halo esforsu nunee bele dezenvolve fatin nee sai fatin turizmu,” nia afirma.
(jen)






