DILI, STLTIMORLESTE.com – Prezidente Republika (PR), Jose Ramos Horta sai uma nain ba palestra prezidensial 2026 serie II, kona-ba Timor Leste (TL) iha ASEAN no atribuisaun ba Eis-Ministru Negosiu Estranjeiru Indonezia nian nain rua.
Prezidente Ramos Horta sai uma-nain ba Serie Palestra Prezidensial 2026 II, ho tema “Timor-Leste iha ASEAN Kompleta Sírkulu Rejional no Navega Turbulensia Global, iha Palasiu Prezidensial Nicolau Lobato, Tersa (19/05/2026).
Durante eventu nee Prezidente Ramos-Horta kondekora Kolar Orden Timor-Leste nian ba Dr. Hassan Wirajuda, Eis-Ministru Negosiu Estranjeiru Republika Indonezia nian (2001–2009), no Dr. Marty Natalegawa, Eis-Ministru Negosiu Estranjeiru Republika Indonezia nian (2009–2014), iha Palasiu Prezidensial Nicolau Lobato.
Atribuisaun ba Dr. Hassan Wirajuda no Dr. Marty Natalegawa, realiza tuir Dekretu Prezidente Republika No. 50/2026, rekonese Dr. Wirajuda nia papel fundamental hodi harii diplomasia rekonsiliasaun entre Timor-Leste no Indonezia. Ninia kontribuisaun ba Komisaun ba Lia-loos no Amizade hatudu katak justisa no dame bele lao hamutuk. Nuudar rekonesimentu ba Dr. Marty Natalegawa, rekonese ninia vizaun estratejiku no apoiu konsistente ba Timor-Leste nia integrasaun iha ASEAN. Ninia konsepsaun kona-ba ekilíbriu rejional sai nafatin referensia ba estadu kiik sira iha mundu multipolar. Sira nain rua kontribui ona ba buat ida neebe boot liu duke diplomasia bilateral: sira kontribui ona ba arkitetura rejiaun ida-neebe estavel, kooperativu no inkluzivu liu.
Hassan Wirajuda serbí nuudar Ministru Negosiu Estranjeiru Republika Indonezia nian husi tinan 2001 too 2009 no depois nuudar membru Konsellu Asesor Prezidensial Indonezia nian. Nia hetan kreditu barak nuudar inisiador prinsipal ba konseitu Komunidade Polítika no Seguransa ASEAN nian no halao papel desizivu ida iha estabelesimentu Komisaun Intergovernamental ASEAN nian kona-ba Direitus Umanus. Notavelmente, nia ko-parseria diretamente ho Prezidente Ramos-Horta hodi kria Komisaun Lia-loos no Amizade entre Indonezia no Timor-Leste iha tinan 2005, hodi tau matan ba ninia mandatu atu rezolve violasaun todan sira iha pasadu. Nia mos serbisu nuudar xefe negosiador ho Movimentu Aceh Livre no fasilitador ba Akordu Pas Manila nian entre governu Filipina no MNLF. Agora daudaun nuudar Reitor Universitas Prasetiya Mulya, nia kontinua forma polítika liuhusi ninia knaar nuudar Asesor Senior ba Ekipa Negosiasaun Fronteira Indonezia no membru Komisaun Trilateral. Dr. Hassan Wirajuda graduadu husi Universidade Indonezia, Universidade Oxford, Eskola Direitu Harvard (LL.M.), no Eskola Fletcher (M.A.L.D.), no simu Medalla osan-mean husi Fletcher.
Marty Natalegawa serbí nuudar Ministru Negosiu Estranjeiru Republika Indonezia nian husi 2009 too 2014 no autor ba aklamadu Does ASEAN Matter? A View from Within. Nia maka Membru Distintu ida hosi Institutu Polítika Sosiedade Azia nian no Prezidente husi Rede Líder sira Azia Pasífiku nian kona-ba la-proliferasaun nuklear. Dr. Natalegawa sai instrumental hodi asegura ratifikasaun Indonezia nian ba Tratadu Proibisaun Teste Nuklear Komprensivu no hetan kreditu hodi hahu konseitu “ekilíbriu dinamiku” ASEAN nian ba Indo-Pasífiku. Nia halao knaar nuudar Prezidente Konsellu Seguransa ONU nian, Reprezentante Permanente Indonezia nian iha ONU, no Embaixador iha Reinu Unidu no Irlanda. Ninia onra sira inklui Grand Cordon of the Rising Sun (Japan) no hetan nomeasaun nuudar Honorary Knight Commander of the Order of St. Michael and St. George (UK).Membru ida husi Konsellu Konsultivu Nivel Aas Sekretariu-Jeral ONU nian ba Mediasaun, nia hetan sitasaun barak hanesan pensador ida husi polítika esterna no seguransa internasional neebe respeitadu liu husi nia jerasaun iha Azia-Pasífiku. Dr. Marty Natalegawa iha D.Phil. husi Universidade Nasional Australia, M.Phil. husi Cambridge, no BSc husi Eskola Ekonomia Londres nian.
Hafoin serimonia kondekorasaun, Prezidente Ramos-Horta lidera 2026 Palestra Prezidensial Serie II, ho tema “Timor-Leste iha ASEAN: Kompleta Sírkulu Rejional no Navega Turbulensia Global.”
Palestra nee ezamina kona-ba transformasaun relasaun entre Timor-Leste no Indonezia, hodi destaka oinsa sira-nia viajen husi rekonsiliasaun ba parseria oferese lisaun folin-boot ba diplomasia pos-konflitu rejional no global. Avalia signifikasaun hosi adezaun Timor-Leste nian iha ASEAN, konsidera oinsa rekonsiliasaun istoriku bele loke dalan ba integrasaun no kooperasaun klean liutan iha Sudeste Aziatiku nia laran, no esplora estratejia sira ba ASEAN atu mantein unidade no ekilíbriu, hodi permite rejiaun nee atu navega ambiente jeopolítiku ida neebe kompleksu liu no fahe malu.
Palestra Prezidensial 2026 Serie II nian aprezenta Eis-Ministru Negosiu Estranjeiru Republika Indonezia nian nain-rua. Dr. Hassan Wirajuda aprezenta kona-ba topiku “Husi Rekonsiliasaun ba Integrasaun: Ba Konstrusaun Komunidade iha ASEAN/Azia Leste,” hodi esplora oinsa relasaun Indonezia no Timor Leste serve nuudar planu global ba diplomasia pos-konflitu. Tuir mai, Dr. Marty Natalegawa, neebe aprezenta kona-ba “Navega entre Recifes sira iha mundu Multi-Polar,” hodi aplika nia filozofia renomada “remar entre dois recifes” ba Timor-Leste nia autonomia estratejiku iha kompetisaun U.S.-Xina.
Palestra nee modera husi Dr. Helder da Costa, Sekretariu Jeral Sekretariadu g7+, no tuir fali ho Q&A interativu.
Enkuantu Timor-Leste asumi nia fatin loloos iha ASEAN, Palestra Prezidensial 2026 Serie II no serimonia kondekorasaun ba estadista distintu nain-rua sublina lia-loos ida neebe laiha tempu: dame laos deit auzensia konflitu nian maibe prezensa diplomasia persistente no ho prinsípiu. Viajen husi rekonsiliasaun ba integrasaun rejional, neebe inkorpora husi Dr. Wirajuda no Dr. Natalegawa, oferese sinal ida ba nasaun kiik sira neebe navega iha turbulensia global. Prezidente Ramos-Horta nia vizaun, neebe agora grava iha nasaun nia trajetoria, fo hanoin mai ita katak kompleta sírkulu rejional laos pontu final ida maibe inísiu ida, kompromisu ida atu harii Sudeste Aziatiku ida iha neebe iha dialogu prevalese divizaun, iha neebe kanek istoriku sira sai hanesan fundasaun parseria nian, no iha neebe mezmu estadu kiik liu bele ajuda dirije dalan ba futuru ida neebe estavel liu, ho esperansa no inkluzivu.
(eme)






