DILI, STLTIMORLESTE.com – Prezidente Republika (PR), Jose Ramos Horta hatete, selebrasaun 20 Agostu iha foho lulik matebian hodi fo ondra ba martir no eroi neebe mate ba rai nee.
Prezidente Republika no Komandante Supremu Forsas Armadas mak lidera komemorasaun Loron FALINTIL iha loron 20 Agostu iha foho Matebian. Eventu solene organiza husi F-FDTL no entidade Estadu iha matebian, hodi fo onra ba luta libertasaun nasional iha Baze Apoiu ikus neebe istoriku, fatin neebe nafatin sai hanesan símbolu sagradu ba povu Maubere nia reziliensia, sakrifísiu no sobrevivensia.
Aleinde nee tema ba komemorasaun Loron FALINTIL nian mak “Onra ba Martir sira, Kompromisu ba Estabilidade no Dame”. Selebrasaun lori mos marxa istoriku too Foho Matebian, foka ba valorizasaun eroi no protesaun ba soberania nasaun nian. Detalhu Selebrasaun no Luta Tema Prinsipal: Onra ba Martir sira, Kompromisu ba Estabilidade no Dame. Sub-tema Marxa “Uma Marcha, um aceno de palma reconciliador”.
Prezidente Republika Jose Ramos Horta liu husi nia diskursu iha Matebian Kinta (20/08/2026) hatete, iha Matebian nia hun, fo omenajen ba sira hotu neebe fo sira nia moris ba ukun rasik aan.
“Sira neebe mate iha kampu funu nian sira neebe sofre prizaun, persegisaun no tortura sira neebe reziste iha foho família sira neebe suporta auzensia no terus feto no joven sira rezistensia nian lider relijiozu sira Dom Martinho da Costa Lopes, Dom Ricardo no Dom Filipe Ximenes Belo, Dom Basílio; lider komunitariu sira, ita-nia ativista sira iha diaspora no erois anonimu sira hotu neebe halo moris nafatin kauza Timor Leste nian,” dehan PR Horta.
Prezidente Republika hatete, fo omenajen ba lider boot polítiku no militar, luta nasional nian hanesan Francisco Xavier Amaral, Nicolau Lobato, Fernando Lassama de Araújo, Mahuno, David Alex, Nino Konis Santana, Francisco Guterres Lú-Olo, João Carrascalão, no komandante asua’in sira hanesan Komandante Aquiles, Carmo, José Silva, neebe sei moris nafatin iha imajinariu koletivu no iha ema nia fuan.
“Ita respeita eroi moris sira no tanba razaun nee ita hasae orasaun ba ita-nia Maromak tanba iha entre ita líder sira hanesan Kay Rala Xanana Gusmão, Taur Matan Ruak, Lere Anan Timur, Falur Rate Laek, Mari Alkatiri — no mane no feto boot sira seluk iha fileira FALINTIL nian, veteranu sira no sira hotu neebe kontribui ba restaurasaun independensia nian. Libertasaun Timor-Leste hetan liu husi uniaun estraordinaria entre Rezistensia Armada, Rede Klandestina no Frente Esterna. Ida-idak asume nia responsabilidade rasik, hasoru sakrifísiu boot sira no halao papel ida neebe indispensavel. Laiha dimensaun ida hosi dimensaun sira-nee maka ketaketak sei hetan vitoria,” katak PR Horta.
Xefe Estadu hatete, Rezistensia Armada, neebe FALINTIL reprezenta, hasoru misaun neebe susar liu reziste ba okupasaun militar ida iha kondisaun asimetria estrema, ho rekursu material neebe menus, maibe ho forsa moral neebe estraordinaria.
Durante tinan 24, funu nain rihun ba rihun reziste iha foho no foho-leet sira, hasoru hamlaha, moras, izolamentu no lakon sira-nia maluk barak. Sira nia aten barani liu fali aten-barani militar ida-nee maka aten-barani umanu, neebe sustenta hosi konviksaun katak liberdade nee posivel.
PR Ramos dehan, barak mak joven sira neebe husik sira nia família, sira-nia aldeia, no sira-nia planu pesoal sira hodi defende mehi koletivu ida. Barak maka mate la hatene sira-nia naran, maibe sira-nia kontribuisaun sei hakerek nafatin iha istoria Nasaun nianRede Klandestina konstitui ligasaun vital entre luta armada no povu Timor Leste.
Mane no feto sira organiza rede informasaun sira, garante apoiu lojístiku, transmite mensajen sira, proteje kombatente sira no mantein moris nafatin komunidade sira-nia determinasaun responsabilidade atu prezerva pas neebe alkansa ona, defende integridade territorial no garante seguransa nasional.
Konstituisaun RDTL define momos misaun ida-nee atu defende independensia nasional, soberania no integridade territorial, hodi kontribui mos ba estabilidade, pas no seguransa rejional no internasional.
Aleinde nee selebrasaun ba loron importante nee Xefe Estadu Maior Jeneral Forsa Armada (XEMGFA), Tenente Jeneral Falur Domingos Raul Falur Rate Laek, hateten, komemorasaun Forsa Armada Libertasaun loron Nasional (FALINTIL) tinan nee ba dala-51 halo iha foho Matebian hodi fo ondra ba martir sira.
Xefe Estadu Maior Jeneral hatete, iha jornada naruk ida nee nia rohan, Foho Matebian, foho lulik nasaun Timor nian sei hatudu-an. Iha neeba, iha tempu pasadu, ema rihun ba rihun hetan refujiu no fatin esperansa nian, iha neeba mos pajina ida-neebe maka todan husi ema nia jornada luta libertasaun nian.
Refujiu no trajedia koeziste. Tanba nee, iha foho ida-nee hanesan sofrimentu no reziliensia koeziste iha povu timoroan tomak nia klamar,” Jeneral Falur hateten.
Komemorasaun nee realiza iha foho Matebian hun, Aldeia Lir, Suku Abu, Postu Administrativu Matebian, Munisípiu Baukau. Ho atvidade halo reflesaun ida kona-ba ezistensia baze-de-apoiu no baze-de-apoiu rahun, veteranu sira nee sei reprezenta hosi munisípiu hotu-hotu, no sira-nia prezensa iha loron komemorasaun nee mak atu bele partilla hanoin ruma ba-malu, liuliu kona-ba setor neen (6) iha baze apoiu nian mak hanesan Setor Sentru Norte, Fronteira Norte, Sentru Sul, Fronteira Sul, Sentru Leste, no Ponta Leste, hodi relembra pasada neebe mak difísil tebetebes, atu partilla informasaun ba malu, hodi haklaken tutan ba jerasaun sira.
Partisipante neebe partisipa iha eventu nee husi Prezidente Republika, Membru Governu, Veteranus, povu Timor Leste, nomos delegasaun husi Portugal, Indonezia no Republika Korea. Entretantu delegasaun Indonezia nian ne’e Xefia husi Bridadeiru Jenerál Ketut Mertha Gunarda, Portugal nian Xefia husi Brigadeiru Jenerál Rui Pina no Republika Korea Kapitán (Navi) Sangil Lee.
(eme)






