DILI, STLTIMORLESTE.com — Prezensa manu mutin (manu-rada) neebe semo no buka ai-haan iha area tasi ibun, sai nuudar faktu ida neebe hatudu katak ekosistema tasi ibun mós sai fatin abrigu ba biodiversidade lokal.
Observasaun husi imajen hatudu manu mutin ida neebe semo habelar ninia liras metin tebes iha leten, hodi hatudu movimentu neebe livre no moos.
Iha mos manu mutin tolu seluk neebe tuur deit iha bee ninin neebe ho alka matak hodi dulas no hein tempu diak hodi buka sira nia ai-haan.
Iha area tasi ibun nee, lokaliza alka matak ka lumut neebe kobre no hafatin moris ba animál kiik sira iha bee ninin.
Iha sorin seluk, iha mos kotuk hosi tasi iun nee sirkulasaun kamiaun kor-de-roza neebe para hela besik iha estrada ninin.
Pazajen iha fatin nee hatudu katak iha uma baibain no edifísiu komunidade nian neebe harii besik tebes iha tasi ibun ninia ninin.
Foho iha tasi ninin hatudu ai horis sira neebe maran ho kor kofe ka kinur maran, hodi hatudu fali kondisaun balada iha fatin nee.
Filomena da Costa, nuudar komunidade ida neebe hela besik iha area neeba, hateten katak prezensa manu mutin sira nee sai subar fatin furak no furak liu tan bainhira tasi nakonu, maske sirkulasaun transportes no atividade loroloron nian kontinua lao hela iha sira nia matan.
“Iha terrenu hatudu katak, dadersan no loraik sai nuudar tempu neebe lojiku liu hodi ita haree manu sira nee semo hodi dulas hosi dook, neebe presiza duni hetan protesaun ambiental neebe diak hosi parte hotu-hotu,” hatete Filomena ba STL iha Tasi Tolu, Dili, Kinta nee (13/08/2026).
Filomena hatutan liu tan katak, presiza duni iha kooperasaun husi parte hotu-hotu, liu-liu vizitante sira, hodi labele soe foer ka tuda manu sira nee, atu labele duni animal sira nee semo lakon husi fatin neeba no hodi mantein furak natura nian iha tasi ibun.
Entretantu Antônio Soares nuudar vizitante ida neebe lao halimar hodi goza anin fresku iha tasi ibun, fo sasin katak panorama neebe hatudu hosi manu mutin sira nee fo kbiit hakmatek ba fuan no neon, no sai nuudar motivasaun boot ida ba ema hotu atu kontinua kuida iis hosi naturezasaun tasi nian.
“H’u sasin rasik katak panorama nee fo duni kbiit hakmatek no furak neebe susar atu hetan iha fatin seluk, nunee presiza kuida fatin nee no labele estraga ninia ekosistema,” dehan Antônio.
(car)
